Marathi Ayush Darpan

सलाम मराठी परंपरेला आणि महाराष्ट्राच्या मराठी मातीला

सलाम मराठी परंपरेला आणि महाराष्ट्राच्या मराठी मातीला
सलाम मराठी परंपरेला आणि महाराष्ट्राच्या मराठी मातीला

Saturday, June 4, 2016

चायनीज अगरबत्ती

आयुर्वेद कोश ~ चायनीज अगरबत्ती !!

ज्या घरात देव , देवपूजा आणि देवाला मानणारे लोक आहेत त्या घरी अगरबत्ती ही घरचे पावित्र्य असते . सकाळी होणारा घंटीचा आवाज , पाठीमागून येणारे स्तोत्रांचे शब्द . . . आणि अगरबत्तीचा सुवास यातून जे सात्विक वातावरण तयार होते त्या सम तेच ! प्रथम ही गोष्ट स्पष्ट करतो की अगरबत्ती ही डीओ ची आजी नाही . फक्त आणि फक्त सुवास आणि सुगंध निर्माण करणे हे अगरबत्ती चे काम नाही !!

ज्या घरात बाळ - बाळंतीण आहेत त्या घरी तिन्ही सांजेच्या वेळी  रामरक्षा म्हणून , जेथे कोणी आजारी आहे त्या घरात मृत्युंजय मंत्र म्हणून अगरबत्तीचा जो अंगारा उरतो तो कपाळी लावणे हे आपल्या पाहण्यात आहे . मंदिरातून अगरबत्ती -धूप यांच्यातून निघालेला अंगारा घरी घेऊन येणे , एखाद्या ठिकाणी यज्ञ झाला असेल तर तो यज्ञ शांत झाल्यावर त्यातील भस्म घरी आणून ठेवायची पद्धत सुद्धा जुनी . . . आता ही श्रद्धा की अंधश्रद्धा ?? असे वाद घालू -उकरू पाहणाऱ्यांसाठी ही पोस्ट नाही . . .

अरुंधतीने एका यज्ञातील भस्म हाती घेऊन , मृत्युंजय मंत्राने अभिमंत्रित करून लावल्याने मृत झालेली व्यक्ती जिवंत झाली असे संदर्भ आहेत . गुरुचरित्रात २९ साव्या अध्यायात भस्म यावर आहे . जाबाल स्मृती पाहीली तर त्यात भस्म हे पाप नाशक म्हणून सांगितले आहे . भोलेनाथ शंकर यास भस्म किती प्रिय हे वेगळे सांगायला नको . असा अंगारा आणि भस्म याचा महिमा आहे . . मग बंबातली राख आणि देवा समोर लावलेल्या अगरबत्ती /धूप यातून पडलेला अंगारा यात फरक काय ?? दोन्ही राखच की . . .

नदीतले पाणी , नाल्यातले पाणी आणि तुमच्या 'आर ओ ' मधून बाहेर पडलेले पाणी यात फरक काय ? सगळे पाणीच की . . . चला उद्यापासून नदीचे पाणी डायरेक्ट पिऊयात . . . ?? यात फरक आहे तो संस्कारांचा . . . देवा समोरील अगरबत्ती  असो किंवा होम कुंडातील भस्म यावर मंत्र इत्यादी गोष्टींचा होणारा संस्कार त्यांचे कार्य बदलतो . . . . हे पटत नाही ? ठीक आहे . . ते पटावेच अशी आमची सक्ती नाही . . .

सध्या आपण अगरबत्ती आणायला गेलो की आपला निकष काय असतो ?? सुगंधी वासाचे धुराडे कमीत कमी किमतीत मिळायला हवे . . . भारतीय शास्त्रांना मात्र हे अपेक्षित नाही . . धूपन हा अंगराग  या संकल्पनेतील सहावा प्रकार आहे . अंगराग  म्हणजे घामाची दुर्गंधी नाहीशी करून शरीर सुंदर बनवणे . . ! यातील धूपन करण्यास काय वापरावे असा संकेत आहे ?? वास्तविक धूप हा झाडाचा निर्यास आहे . त्याच्या समवेत श्री चंदन , सरल , साल , देवदार , खदिर यापासून धूप काढला जातो . यापैकी गुग्गुळ यापासून काढलेला धूप हा सर्वोत्तम मानला जातो .

भारतीय शास्त्रे पाहीली तर या धुपांचे विषघ्न , सर्पनिर्मोचन , पाप नाशन , दैत्य नाशन असे प्रकार आढळतात . आयुर्वेदात सुद्धा धूम पान , धूपन चिकित्सा ही वेगवेगळ्या व्याधीत सांगण्यात आलेली आहे . त्यात वापरली जाणारी द्रव्ये सुद्धा बदलतात . अगरु , चंदन , मुस्ता, शिलारस ,कस्तुरी , तूप , गंध , गुग्गुळ , हरीतकी , जटामासी इत्यादी ही सामान्यपणे वापरली जाणारी सुगंधी द्रव्ये . . पान यांचा उपयोग केवळ सुगंध देणे आहे  का ?? नक्कीच नाही . . .

घरी पूजा करताना किंवा शोडषोपचार  पूजा पाहताना तुम्ही धूप -दीप - नैवेद्य हा क्रम पहिला असेल . . भारतीय शास्त्रांचा सूक्ष्म विचार पहा . . हाच क्रम शरीरावर लावला तर आधी धूप म्हणजे शरीर तसेच आजूबाजूचे वातावरण निर्जंतुक करून घेणे . . त्यानंतर शरीरातील अग्नी प्रज्वलित झाला की नैवेद्य (भोजन ) ग्रहण करणे . . हा नियम आपण पाळायला काय हरकत आहे ?? एसी रूम १०० % निर्जंतुक आहे असा दावा कोण करेल पान निंब पानाचा धूप केल्यावर ती खोली निर्जंतुक होईल याची खात्री देणे सहज शक्य आहे . . . सायंकाळी देवाची धूप आरती केल्यावर राक्षस पळून जातात असे म्हणतात . यातील राक्षस म्हणजे 'हा हा हा ' असे हसणारे ३ दात बाहेर असणारे आणि केसाळ असे अक्राळ विक्राळ प्राणी गृहीत न धरता राक्षस म्हणजे आजूबाजूची दुर्गंधी ,वातावरणातील जीव जंतू , मनाची अप्रसन्नता , मरगळ असे मानायला काय हरकत आहे ?? हे सर्व दूर होतात ते 'औषधी ' वनस्पतींचा धूप केल्याने . . . सध्या आपण हे करतो का ??

नाही . . . सध्या जे 'से नो टु अगरबत्ती इट मे क्रीएट केंसर ' असे जे सुरु आहे ते 'रसायनांच्या ' ज्वलनामुळे . . आयुर्वेदात एकीकडे धूम  ही चिकित्सा सांगितली आहे आणि दुसरीकडे धूम सेवन हे व्याधींचे कारण सांगतिले आहे . . असे का ?? तर तुम्ही धूर कोणत्या गोष्टीचा घेता यानुसार त्याचे शरीरावर फायदे होणार की तोटे हे ठरत असते . . . चायनीज अगरबत्ती हा यातलाच 'तोटेबाज ' व्यवहार !!

जिथे जिथे आम्ही कमी तेथे तेथे आम्ही चायनीज अशा बेस वर मार्केट सुरु आहे . अगरबत्ती क्षेत्रातील भारतातली मंदी ओळखून चायनीज ड्रेगोन ने आपले हात पाय या क्षेत्रात पसरले आहेत . या अगरबत्ती मध्ये 'फेनोबुकार्ब ' नावाचे हानिकारक घटक आढळल्याचे 'बॉम्बे टेक्सटाइल रिसर्च असोसिएशन आणि हिंदुस्तान इनसेक्ट कंट्रोल असोसीएशन ' यांनी सांगितले आहे . चीन मधून 'टनांनी ' या उदबत्याची आयात होते . आकर्षक पेकिंग , कमी किंमत आणि भरपूर काड्या यामुळे या 'टनांची ' भारतात विक्री सुद्धा दणक्यात होते . यात असलेले 'फेनोबुकार्ब ' हे  भात आणि कापूस यांच्यावर कीटक नाशक म्हणून फवारले जाते . तसेच याचे मनुष्याच्या आरोग्यास अत्यंत हानिकारक परिणाम आहेत .

हे कीटक नाशक श्वसन मार्गाने शरीरात गेल्यास श्वसन संस्थेचे विकार , डोळे आणि त्वचेची जळजळ , अस्वस्थता , अतिशय घाम येणे , हृदयाचे ठोके मंदावणे किंवा भरभर पडणे असे धोके निर्माण होऊ शकतात . भारतासह अनेक देशात बंदी असलेले हे केमिकल चायनीज अगरबत्ती मधून तुमच्या आमच्या घरात घुसत आहे . याने आपल्याला अपाय  झाले तर दोष कोणाचा ?? भारतीय शास्त्रांचा नक्कीच नाही . .

धूपन चिकित्सा ही एक उत्तम चिकित्सा पद्धती आहे . यात वापरली जाणारी द्रव्ये ही केवळ सुगंध निर्माण करत नाहीत तर माणसाच्या स्वास्थ्यास हितकारक असे वातावरण तयार करतात . काही आजारात 'चिकित्सा ' म्हणून कार्य करतात . . पण ते 'शास्त्रीय ' पद्धतीने वापरले तर आणि तरच . . . केवळ सुगंध बाहेर फेकणारी धुराडी या मर्यादित आणि संकुचित पद्धतीने धूपन /धूप याचा विचार केला तर तो दोष भारतीय शास्त्रांचा किंवा आयुर्वेदाचा नाही !!

प्रयोगशाळेत बनवलेल्या अगरबत्ती काय 'गुण उधळतील ' हे आम्ही सांगू शकत नाही . . . पण भारतीय परंपरेने सांगितलेल्या पद्धतीने , ती द्रव्य वापरून तयार केलेले मिश्रण . . . त्याचे ज्वलन होत असताना होणारा धूर आणि ज्वलन झाल्यावर उरलेला अंगारा किंवा भस्म हे हितकारक असते . . देह आणि मन याची शुद्धी करणारे !!

वैद्य . अंकुर रविकांत देशपांडे
आयुर्वेद कोश
(https://www.facebook.com/aarogyakosh/ )

(लेख कृपया लेखकाच्या नावासह व नाव न बदलता शेअर करावा . या लहानश्या कृतीने तात्त्विक आनंद व नैतिक समाधान मिळते)

योनीस्राव : कारण – निवारण.....? स्त्री आरोग्य साठी खास ...

**********************
योनीस्राव : कारण – निवारण.....?   स्त्री  आरोग्य साठी  खास ...

  डॉ .सुभाष मार्लेवार .....M .D .

योनी स्राव, योनीसंदर्भात इतर संक्रामक आजार हे दिसायला साधे असले तरी त्याच्या प्राथमिक तक्रारींकडे दुर्लक्ष केल्यास गर्भाशयाचे आरोग्य बिघडू शकते. परिणामी भविष्यात गर्भाशयबाह्य गर्भधारणा, ट्यूबल प्रेग्नन्सी, गर्भस्राव, गर्भपात यांसारख्या परिणामांना सामोरे जावे लागू शकते...

योनी, स्त्री जननेद्रियातील एक महत्वाचे अंग. योनीच्या आतील आम्लीय प्रदेश  होणाऱ्या संसर्गास आळा घालते. योनीतून जो स्राव येतो तो योनीला निरोगी आणि स्वच्छ ठेवत असतो. सामान्य योनिस्रावात कोणत्याही प्रकारचा अडथळा योनिमार्गातील संसर्गास जन्म देतो.
सामान्य योनिस्राव::
सर्वच महिलांना काही प्रमाणात योनी स्राव होणे स्वाभाविक बाब आहे. सामान्य स्राव स्पष्ट, अंधुक पांढरा किंवा पिवळसर दिसतो. सामान्य स्रावात परिवर्तन मासिक चक्र, मानसिक तणाव, पोषणाची स्थिती, गर्भावस्था, गर्भनिरोधक गोळ्या खाण्याने तसेच यौन उत्तेजना यांसारख्या अनेक कारणे येतात.
मासिक चक्राचे प्रभाव :
मासिक चक्र योनी भागाला प्रभावित करते. मध्य चक्राच्या कालावधीत ओलसरपणा आणि स्पष्ट स्रावात वाढ होते. योनीचा PH बदलत असतो आणि मासिक चक्राच्या थोडे आधी आणि त्यादरम्यान तो आम्लीय होत जातो. म्हणून अशा वेळी संसर्ग होणे सामान्य बाब आहे.
असामान्य सरावाची लक्षणे::
स्रावाचा रंग आणि प्रमाणामध्ये कोणत्याही प्रकारचे परिवर्तन योनिमार्गातील संसर्गाचे लक्षण असते. योनिमार्गातील संसर्गाची लक्षणे खालीलप्रमाणे –
• स्रावासोबत खाज, व्रण आणि दुखणे
• सतत स्राव होणे
• लघवी करताना त्वचा जळजळणे
• पांढरा दह्यासारखा स्राव
• अस्वच्छ घाण असलेला भुरा/पांढरा/पिवळा/हिरवा स्राव
अतिसूक्ष्म जंतूपासून होणारा संसर्ग :
अतिसूक्ष्म जंतूपासून होणाऱ्या योनी मार्गातील संसर्गाच्या कारणाचा अजूनही शोध लागलेला नाही. योनीच्या नाजूक भागात बिघाड झाल्याने योनीत जंतूची बेसुमार वाढ होते. हे सामान्यपणे होतच राहते आणि याबरोबरच इतर योनी ससंर्गसुद्धा होऊ शकते.
लक्षणे आणि खुण :
• योनिमार्गातील स्राव वाढणे
• भुरा / पांढरा/ पातळ पाण्यासारखा स्राव
• अस्वच्छ घाण स्राव येणे जो संभोगानंतर अधिकच गडद होतो
• योनीत खाज किंवा जळजळ होणे
• योनीत थोडी लाली किंवा सूज येणे
ट्रायकोमोनियासीस   ------
ट्रायकोमोनियासीस ट्रायकोमोनास व्हज्यान्यालिस नावाच्या जंतूमुळे होतो. ट्रायकोमोनियासीस साधारणपणे लैंगिक संपर्काच्या माध्यमातून पसरतो. तथापि हे सूक्ष्म जंतू ओलाव्याच्या वातावरणात २४ तासांपर्यंत जिवंत राहतात. ओल्या टोवेलच्या वापरामुळे हा संसर्ग निश्चितपणे होऊ शकतो.
लक्षणे आणि खुणा ___
पुष्कळशा स्त्रिया यापैकी कोणत्याही लक्षणाविषयी सांगू शकत नाही. हि लक्षणे अशी –
• पिवळा/ हिरवा फेसाळ स्राव
• घाण वास येणारा स्राव
• स्राव येण्यामध्ये वाढ
• वारंवार लघवी येणे
• योनीत जळजळ/ खाज येणे
हा संसर्ग थांबवण्यासाठी केवळ त्या स्त्रीवर उपचार न करता संभोग करणाऱ्या दोघांवरही एकाच वेळी उपचार केला जावा. उपचार पूर्ण होईस्तोवर लैगिक क्रिया करू नये.
फेसाळ संसर्ग __
योनीमध्ये बहुतेक थोड्या प्रमाणात फेस असतो. फेस वाढल्याने फेसाचे संसर्ग निर्माण होते. हे सर्वसाधारणपणे योनीच्या PH संतुलनात होणाऱ्या बदलामुळे होत असते. सामान्यतः हा संसर्ग यौन संचारी नसतो. फेसाळ संसर्गाचे मुख्य कारण म्हणजे वाढता तणाव, मधुमेह, गर्भावस्था, गर्भनिरोधक गोळ्यांचे सेवन, आन्तीबायोटीक्सचे सेवन.
लक्षणे आणि खुणा _
• स्रावाच्या प्रमाणात वाढ
• पांढरा दह्यासारखा स्राव
• योनी आणि लगतच्या भागावर लाली, अधिक खाज, जळजळ किंवा दुखणे
• लैंगिक क्रियेच्या वेळी त्रास
• जोपर्यंत जनन क्षेत्रात खाज अथवा जळजळ ही लक्षणे स्त्री सांगू शकत नाही, तोपर्यंत लैंगिक सोबत्यांचा उपचार होऊ शकत नाही.
योनीमार्गातील संसर्गाला आळा घालण्यासाठी उपाय ; ; ;
• योनीचा परिसर स्वच्छ आणि कोरडा ठेवावा.
• सुती अंडरवेअर वापरा.
• लघवी अथवा शौचालायावरून आल्यावर योनीचा पुढील आणि मागील भाग पुसून काढावा.
• डॉक्टरांनी सांगितलेल्या वेळेपर्यंत औषधे घ्यावीत.
• उपचार पूर्ण होईस्तोवर आणि लक्षणमुक्त होईस्तोवर लैंगिक संबध प्रस्थापित होऊ देऊ नये.
• संसर्ग आणि जळजळ असणारा भाग खाजवू नये. यामुळे त्रास वाढू शकतो.
• योनीच्या आत औषधाचा वापर करीत असाल तर तो मासिक चक्रातही चालू ठेवा.
• संसर्गाच्या वेळी मासिक चक्र सुरु झाल्यास सानेटरी प्याडचा वापर करावा.
• स्त्रियांच्या मासिक पाळीच्या संदर्भात अनेक तक्रारी असतात. त्या तक्रारीच्या संदर्भात थोडक्यात विवेचन व त्यावरील उपाय यासंदर्भातील चर्चा आपण या ठिकाणी केली आहे. सुप्रजननासाठी गर्भाशयाचे आरोग्य उत्तम असणे अत्यंत आवश्यक असते. प्राथमिक तक्रारीसुद्धा गर्भाशयाचे आरोग्य खराब करण्यासाठी कारणीभूत होतात. योनिस्राव, योनीसंदर्भात इतर संक्रामक आजार हे दिसायला साधे असले तरी त्यामुळे भविष्यात विविहितेस त्याचा धोका संभवू शकतो. गर्भाशयबाह्य गर्भधारणा, ट्यूबल प्रेग्नन्सी, गर्भस्राव, गर्भपात इत्यादी परिणामांना यामुळे सामोरे जावे लागते.
• योनिस्राव, योनी संक्रमण याची माहिती आता आपण पाहिलेलीच आहे. आता याविषयी आयुर्वेदातून कोणते उपचार करता येतील याचे थोडक्यात विवेचन करणार आहोत.
१) त्रिफळा क्वाथ योनिधावन – यामध्ये आवळा, हिरडा, बेहडा यांची भरड अंदाजे १५ ग्राम प्रत्येकी घेऊन त्याचा काढा तयार करावा. हा काढा तयार करत असताना १ लिटर पाण्यात भरड रात्री भिजत ठेवावी. सकाळी भरड पाण्यात कुस्करून १ लिटर पाणी मंद आचेवर अर्धा लिटर होईपर्यंत आटवावे. काढा गाळून घ्यावा. या काढ्याचा उपयोग योनिधावनासाठी तज्ञ वैद्यामार्फत करता येतो अशी व्यवस्था शासकीय आयुर्वेद रुग्णालयात किंवा इतर वैद्याकडे उपलब्ध असू शकते. याशिवाय,
२) दशमूळ भरड
३) पंचवल्कल क्वाथ
४) तुरटी जल
५) पुष्यानग चूर्ण काढा
इत्यादी काढ्याची योजना वैद्य यात करू शकतात. अशा प्रकारचे प्रयोग महाराष्ट्रातील अनेक आयुर्वेदिक रुग्णालयातून केले जातात. याचा लाभ महिलांना घेता येऊ शकतो. अशा चिकित्सेला योनिधावन चिकित्सा असे म्हणतात.

डॉ  सुभाष मार्लेवार M .D .
पोदार  रुग्णालय   वरळी  मुम्बई (सेवेची 75  वर्ष  विशाल  आयुर्वेद  परम्परा  आंतराष्ट्रीय ख्याति प्राप्त रुग्णालय .)..बाह्य रुग्ण  विभाग क्र __5..मंगल ..शुक्रवार ..

प्रसूतिपश्चात काळजी

प्रसूतिपश्चात काळजी

*** वैद्य गोपाल म. जाधव***
(एम.डी. स्त्रीरोग तज्ज्ञ)

स्वातंत्र्योत्तर काळात देशाने जगाच्या स्पर्धेत विलक्षणीय गरुडभरारी घेतली. विज्ञान, तंत्रज्ञान, शिक्षण, वैद्यक, क्रीडा इ. अनेक क्षेत्रांमध्ये उल्लेखनीय व क्रांतिकारक बदल झाले. त्यामुळे मनुष्यजीवन अधिक सुकर, सुखद व वेगवान बनले. यामुळे पूर्वापार अस्तित्वात असलेल्या अनेक प्राचीन भारतीय रूढींना खीळ बसली. संयुक्त कुटुंबपध्दती हा अतिशय मूलभूत वारसादेखील भारतीय जनमानसांमधून हद्दपार होण्याच्या उंबरठयावर आहे. त्यामुळे कुटुंबातील आबालवृध्दांपासून ते मानवी समूहाच्या प्रत्येक घटकांवर विपरीत परिणाम संभवतो आहे, नव्हे होत आहे.
कुटुंबनियोजनाच्या प्रभावी उपाययोजनेने तसेच साक्षरता व उन्नत विचारसरणीसारख्या अंगीकरणाने दाम्पत्यांना होणाऱ्या अपत्यांची संख्या एक किंवा दोनपर्यंत मर्यादित झाली. या विलक्षण स्पर्धेत आपले बालक यशस्वीरीत्या टिकावे म्हणून बालसंवर्धन व सक्षमीकरणाकडे माणसं साहजिकरीत्या आकर्षली गेली. गर्भिणी परिचर्या, गर्भसंस्कार, प्रसवपूर्व मार्गदर्शन यांच्या दुकानदारीचा अक्षरश: ऊत आला असून ज्या बाबी सहजपणे कुटुंबातच होणे अपेक्षित होते त्यासाठी आता तज्ज्ञ लोकांकडून विशेष मार्गदर्शनाची गरज भासत आहे.
'सूतिका' अर्थात प्रसूत झालेली स्त्री. प्रसूती ही जरी स्वाभाविक बाब असली तरी बदलत्या जीवनशैलीत या अवस्थेला सामोरे जाण्यास सक्षमपणे तयार नसतात व त्यातून काही मनस्ताप व काही शारीरिक आजार उत्पन्न होऊ शकतात. म्हणून हा विषय नमूद करणे क्रमप्राप्त आहे.
खरं तर सूतिकेच्या बाबतीत बऱ्याच वेळा अन्यायच होतो. सामाजिक विसंगतेचं ते एक जागतं प्रतीक आहे, कारण एखाद्या कुटुंबात नव्या पाहुण्याची चाहूल लागली की, आनंदोत्सवाचा असा धबधबा सुरू होतो की, त्या गर्भिणी स्त्रीचे प्रत्येक जण आपापल्या परीने कोडकौतुक करून तिच्या संगोपनामध्ये मदत करतो. शेकडो चित्रपटांमधून स्त्रीला पहिल्या वांत्या (उलटया/ओकाऱ्या) होताच तिच्यासाठी आंबट पदार्थ आणण्यासाठी केलेली धावपळ दर्शविली असेल, पण बाळाच्या जन्मानंतर मातेच्याही आरोग्याचे रक्षण महत्त्वाचे असते हे कधी कुणाला मांडावे वाटले नाही. घराघरातून गर्भिणीची घेतली जाणारी काळजी ही अप्रत्यक्षरीत्या बाळाची असते व प्रसवानंतर सर्वांचे लक्ष पुन्हा बाळावरच केंद्रित होऊन त्या बाळाला सुखरूपपणे जन्माला घालणाऱ्या मातेची आबाळ होतेच होते. त्यातही प्रसूतीवेळी टाके पडले असतील, चिमटा (Forcep) किंवा व्हॅक्युम पध्दतीचा प्रसव अथवा सिझेरीयन पध्दतीने प्रसूति झाल्यास तिच्या वेदनांमध्ये अधिकच भर पडते. अशा नवप्रसूत मातांच्या सर्वसाधारण समस्या खालील कारणांमुळे होतात.
1) प्रसव प्रक्रियेमुळे शरीरात उत्पन्न झालेले स्वाभाविक दौर्बल्य.
2) बाळाच्या रडण्यामुळे अथवा त्याच्या संगोपनामुळे  दुर्बलावस्थेत मातेवर पडणारा अतिरिक्त कामाचा ताण.
3) वारंवार झोपमोड होणे.
4) स्वत:च्या आरोग्यापेक्षा बालकाची काळजी अधिक घेण्याची प्रवृत्ती.
5) विविध कारणांनी भूक मंदावणे. आहारातील वैषम.
6) मानसिक व भावनाप्रधान कारणांनी होणारा त्रास.
7) कुटुंबातील सदस्यांचे सहकार्य न मिळणे अथवा वैचारिकदृष्टया मागास कुटुंबात स्त्रीची होणारी कुचंबणा.
8) झालेले अपत्य मुलगी असल्यामुळे होणारा त्रास.
9) व्यसनी पती, आर्थिक कारणे तसेच पूर्वीची लहान मुले असल्यास मातेच्या दु:खाला परिसीमा नसते.
10) शेतकरी, मजूर, कामगार स्त्रिया यांच्याकडेही सूतिका अवस्थेत पूर्णत: दुर्लक्ष होते व अशा स्त्रियांच्या स्वाभिमान व आरोग्य यांचे काही महत्त्व असते हे संपूर्णत: दुर्लक्षिले जाते.
11. नोकरीनिमित्त घराबाहेर पडणाऱ्या स्त्रियांना कामाचा ताण, बाळापासून होणारी ताटातूट, रजेचा अभाव अथवा तत्सम कारणांमुळे मातृत्व त्रासदायक ठरते.
यापैकी अनेक स्त्रियांच्या नशिबी एकापेक्षा अनेक कारणास्तव त्रासदायक प्रसंग येतात व अशाप्रसंगी योग्य सहकार्य, सहानुभूती व चिकित्सेच्या अभावी माता व बालक यांच्या जीवनावर दूरगामी परिणाम होतात. त्यामुळे सूतिका अवस्था जनसामान्यांनी गांभीर्याने घेण्याची बाब असून त्याबाबत जागरूक होणे आवश्यक आहे. अन्यथा निकोप व निरोगी समाजाचे स्वप्न पाहणाऱ्यांच्या प्रयत्नांना पुरेसे यश लाभणार नाही, हे निश्चित.
सदर बाबतीत आपणास पुढीलप्रमाणे खबरदारी घेता येईल.
अ) प्राथमिक काळजी : ही अवस्था सामान्यपणे बालकाच्या जन्मापासून पहिला आठवडा पूर्ण होईपर्यंतची आहे. वरकरणी पाहिले तर हा रुग्णालयातील काळ होय. प्रसवाच्या स्वरूपानुसार तीन, पाच किंवा सात दिवसांनी माता व बालक यांना रुग्णालयातून निर्गमीत करण्याची पध्दत असते. (प्रसूतीनंतर दुसऱ्याच दिवशी सुटी मागणाऱ्यांची संख्या कमी नाही. प्राथमिक आरोग्य केंद्रावर हा अनुभव हमखास येतो.)
1) प्रसवानंतर रक्तस्राव होणे अपेक्षित नसते. त्याकडे स्वत: रुग्णा व सोबतीच्या व्यक्तीने प्रकर्षाने लक्ष देणे आवश्यक आहे.
2) प्रसवानंतर मल-मूत्र यांचे प्राकृतपणे विसर्जन होणे आवश्यक आहे. गर्भाशय संकोचक औषधे नियमित घ्यावीत.
3) प्रसवानंतर तत्काळ बालकास दूध पाजवण्यास घेणे आवश्यक आहे. बालकाने मातेच्या स्तनांना स्पर्श करणे, चोखणे इ. मुळेच स्तन्यनिर्मिती होते.
4) प्रसवपथाला टाके पडले असल्यास रुग्णेने त्या भागावर ताण पडणार नाही, याची दक्षता घेणे आवश्यक आहे.
5) टाके दररोज स्वच्छ ठेवणे व निर्जंतुक औषधाने साफ करणे आवश्यक आहे.
6) बालकास झोपवून दूध पाजू नये अथवा झोपेत बाळ अंगाखाली दबणार नाही याची प्रकर्षाने काळजी घ्यावी.
ब) द्वितीयक काळजी : ही अवस्था रुग्णालयात यशस्वीपणे उपचार करून घरी परतल्यानंतरची असून एकदा ही अवस्था संपली की, तिची काळजी घेणे आवश्यक नसल्याचे सर्वांना वाटते. म्हणून घरी आल्यानंतरही मातेचे आरोग्य हा विषय संपत नाही. वास्तविकपणे एका बाळाच्या निर्माणार्थ खर्ची पडलेल्या शक्तीच्या पुनर्भरणाचा हा काल असून ग्रामीण भागातील असंख्य रुग्णांच्या बाबतीत ही काळजी घेतली जात नाही. परिणामी अशा शक्तिहीन व दुर्बल माता तशाच अवस्थेत पुन्हा गर्भवती बनतात व दुर्दैवाची मालिका सुरूच राहते. त्यामुळे रुग्णालयांतून घरी आणलेल्या प्रसूत स्त्रीसाठी खालील बाबी अनिवार्य आहेत.
1) सुमारे एक ते दीड महिना कष्टाची कामे टाळणे.
2) रोज किमान सहा तास झोप झालीच पाहिजे. त्यातील किमान दोन तास तरी झोप सलग असावी.
3) सकस व संपूर्ण आहाराचे कटाक्षाने सहा महिन्यांपर्यंत सेवन.
4) शरीराच्या स्वच्छतेची कटाक्षाने काळजी घेणे.
5) घराबाहेरील पदार्थ सेवन करणे टाळणे.
6) दर दोन तासांनी बाळास दूध पाजणे व त्यानंतर स्तनातील उरलेले दूध काढून टाकणे.
7) दूध पाजताना नेहमी ताठ बसणे व पाठीच्या कण्यास आधार देणे आवश्यक आहे.
8) गरोदरपणातील रक्तवर्धक व कॅल्शियमयुक्त गोळयांचे तीन ते सहा महिन्यांपर्यंत सेवन करणे.
9) प्रदर, ज्वर, सनशोथ, शूल, उदरशूल यांसारख्या कारणांसाठी आपल्या तज्ज्ञ डॉक्टरांचा तत्काळ सल्ला घेणे.
10) बालकास प्रखर वारा, प्रकाश, गोंगाट, माणसांची वर्दळ यांपासून दूर ठेवावे. वातानुकूलित घरातही फार थंड वातावरण असू नये.
11) संतती प्रतिबंधन अवश्य करावे. त्यासाठी योग्य मार्गदर्शनाने उपचारपध्दतीचा अवलंब करावा.
12) प्रसूतीपश्चात तूप, बदाम, काजू, मेथी लाडू यांचा प्रमाणबध्द वापर करावा. अति संतपर्णाने वजन वाढण्यापलीकडे काही साध्य होत नाही.
13) दुधाचे पदार्थ, शतावरी, भात यांसारख्या उपचारांनी तसेच माता आनंदी राहिल्याने स्तन्यप्रादुर्भाव उत्तम होतो. होत नसल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
14) बालकाच्या लसीकरणासाठी तत्पर राहणे व नियमित वेळेवर योग्य लसीचा डोस बालकास द्यावा.
15) सुरक्षित मातृत्व व बालसंवधनार्थ दोन अपत्यांमध्ये किमान तीन वर्षांचे अंतर ठेवावे.
गर्भिणी व सूतिका महिलांसाठी शासन स्तरावर विविध  योजना राबवल्या जात असून त्यात 'जननी सुरक्षा योजना', 'जननी शिशू सुरक्षा कार्यक्रम', 'अब्दुल कलाम पोषण आहार योजना' इ.बाबत संबंधित अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधून त्याचा योग्य लाभ घेऊन राष्ट्रीय 'माता-बाल संगोपन' कार्यास मदत करून सामाजिक विकासामध्ये योगदान द्यावे.
                                           - साहाय्यक प्राध्यापक
                                     शासकीय आयुर्वेद महाविद्यालय, नांदेड
                                        भ्रमणध्वनी : 8087043758
                                      gmahadev2009@gmail.com

Thursday, June 2, 2016

#घरोघरी_आयुर्वेद

#घरोघरी_आयुर्वेद

"आयुर्वेदात मानसिक रोगांवर उपचार आहेत का?" एका वाचकांचा प्रश्न. याचे निःसंदिग्ध उत्तर 'हो' असे आहे. मात्र आजकाल सर्वत्र पुरावे लागतात. त्यामुळे ही छोटीशी झलक.

काही व्यक्तींना कितीही आनंदाचा क्षण असला तरी त्यात काही विशेष झाले असे वाटत नाही. आनंदाचाच कशाला? अगदी दुःखाचा क्षण असला तरी ते फारसं मनाला लावून घेत नाहीत. सुख असो वा दुःख; 'ये भी दिन जाएँगे।' अशी त्यांची एकंदरीत भावना असते. विपश्यनेच्या भाषेत सांगायचे झाल्यास ते 'साक्षीभावाने' राहतात. ना आनंद ना दुःख. असे लोक फारच कमी असतात. त्यांना म्हणतात सात्विक.

एखादा विजय प्राप्त झाला की काही लोक अगदी गर्वाने फुलून जातात. आपल्या कष्टाचे चीज झाले असे मानतात. 'जितं मया।' अशी एकंदरीत गत. दुसरीकडे दुःख झाल्यावरही ते खचून जात नाहीत. संकटाच्या छाताडावर पाय देऊन उभी राहण्याची त्यांची प्रवृत्ती असते. स्वभावतःच असलेला 'अहं' या प्रतिक्रियेला कारणीभूत असतो. या व्यक्तींना म्हणतात राजसिक.

काहीजणांना सुख बोचतं असं म्हणतात. असे लोक सगळ्या सुखाच्या वातावरणात आणि सारं काही सुरळीत चालू आहे असं वाटत असतानाच काहीतरी खुसपट काढून ते सारंकाही बिघडवून टाकतात. स्वतःत कुढत बसतात आणि या दुःख उगळण्यालाच सुख मानतात. जणू काही दुःखाशिवाय सुखाचे स्वतंत्र अस्तित्वच नसावे. या व्यक्ती असतात तामसिक.

सत्व, रज आणि तम असे तीन मानसिक गुण आयुर्वेदाने मानले आहेत. अनुक्रमे पित्त, वात आणि कफ प्रकृतीच्या व्यक्तींमध्ये हे गुण आधिक्याने दिसतात. विशेष म्हणजे एखादी व्यक्ती सात्विक वा राजसिक वा तामसिक आहे हे कसे ओळखावे याचे वरील मार्गदर्शन अष्टांगहृदय या ग्रंथातील केवळ एका सूत्रात आलेले आहे. जिथे एक सूत्र माणसांच्या स्वभावाच्या ढोबळ वर्गीकरणातदेखील इतके सखोल वर्णन करते तिथे संपूर्ण आयुर्वेदातील मनोरोगांविषयीची माहिती किती असेल याचा अंदाज सहज बांधता यावा. 'मानसोपचारतज्ज्ञ' (त्यांच्या कार्यक्षेत्राबद्दल संपूर्ण आदर राखून) ही जमात अस्तित्वात नव्हती तेव्हापासून आजतागायत विविध मानसिक व्याधींना आयुर्वेद समर्थपणे हाताळत आहे.

© वैद्य परीक्षित शेवडे; MD (Ayu.)
।। श्रीव्यङ्कटेश आयुर्वेद ।। डोंबिवली
संपर्क: ०२५१-२८६३८३५

(लेखकांचे #घरोघरी_आयुर्वेद हे पुस्तक नुकतेच प्रकाशित झाले आहे.)

आजची आरोग्य टीप

🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹
        आजची आरोग्यटीप
🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹

         *अन्नपचन* भाग 3

अन्नपचन होण्यासाठी आणखी एका गोष्टीची अत्यंत आवश्यकता आहे, ती म्हणजे मनाची शक्ती.

मन प्रसन्न असेल तरच खाल्लेलं अन्न अंगाला लागते, नाहीतर अनेकजण असंच सांगतात,
 "हा खातो खूप, पण मेलं जातं कुठे कळतच नाही."

पैज लावून जेवणारे अनेक जण असतात.
( म्हणजे होते, कारण आता पैज लावून जेवणे सोडाच, त्या कोलेस्टेरॉलच्या राक्षसाच्या भीतीपोटी मनसोक्त, पोटभर समाधानाने दोनवेळचं जेवता सुद्धा येत नाही.)

जिलब्या असोत किंवा लाडू, गुलाबजाम असोत वा श्रीखंड.
बरोबर पट्टीचा खाणारा असेल, आग्रह करकरून वाढणारी असेल,  तर खाण्यातली मजा काही औरच असते.

असं मनापासून ठरवून खाल्लं तर पाच पन्नास जिलब्या, एकदीड किलो श्रीखंड, साठ सत्तर गुलाबजाम असे सहज संपवणारी माणसे मी पण बघीतली आहेत.

असे खाणारी,  खाऊन पचवणारी ही माणऽसे गेऽऽली कुठे ? ?

गेले ते दिवस,
उरल्या त्या आठवणी
आणि
आता असे ऐकूनही
पडत नाही पचनी...

फाईल वाढवीत जायची
रक्ताच्या रिपोर्टस् ची,
दूरवर दिसत नाही
चाहुल आरोग्याची !!

आयुष्यभर मात्र,
 न चुकता औषध खात रहायची
वेळ आली बाकी काही
शिल्लक राहीलं नाही म्हणायची

कसं पचत असेल? एवढं खाऊन,
त्रास कसा होत नव्हता त्यांना ?
आम्ही मात्र अर्धी वाटी अळवाचे फतफते खाल्ले तरी बाधते हो आम्हास...
अश्या मुळमुळीत प्रकृत्या कशा बनल्या आताच्या जमान्याच्या...

कारण एकच,
मनाची शक्ती.
ज्यांनी ठरवले, त्यांनी पचवले !
नाही ठरवले, त्यांना नडले !!

याशिवाय दुसरं काही मिळणारच नाय्ये, अशी धारणा जेव्हा मनाची असते, तेव्हादेखील सगळं सहज पचून जाते. म्हणजे मनाचा पचनातील सहभाग तेवढाच महत्वाचा असतो.

समोर जे आहे, ते शांतपणे, समाधानाने, अन्नाची निंदा न करता खाल्ले तर पचन सुलभ होत असते.

भीती बाळगून खाल्ले तर सोन्याची पण माती होते, आणि भीती न बाळगता खाल्ले तर "तो" खाल्लेल्या मातीचे पण सोने करतो.

वैद्य सुविनय दामले.
कुडाळ सिंधुदुर्ग  9673938021
03.06.2016
🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹

व्यायाम

* *आरोग्यसूत्रम्-३* *
२ जून २०१६

व्यायाम !!

*शरीरायासजनकं कर्म व्यायामसंज्ञितम् ।* सुश्रुतसंहिता सूत्रस्थान २४.३८

कालच्याच आरोग्यसूत्रात बघितले की व्यायाम हा नेहमीच पथ्य आहे; पण तो बलवान व स्निग्ध आहार घेणाऱ्यांसाठी !! शीतऋतुत (थंडीत) आणि वसंत ऋतुत तर विशेषतः व्यायाम अतिपथ्यकर आहे.
आयुर्वेदात दिनचर्या अध्यायात व्यायामाचे वर्णन असल्यामुळे व्यायाम ही रोज करण्याची गोष्ट आहे, हे स्पष्ट होते.
तरुणपणात कोल्हापूरवासी असलेले एक गृहस्थ सांगत होते की, “डॉक्टर, एके काळी खच्चून व्यायाम केलाय्. रंकाळ्यात उडी टाकली की एका दमात दुसऱ्या टोकाला जावून पोचत असू.” त्यावर म्हणले, “अहो, पण आता गुडघेदुखी सुरु झाली, त्याचे काय?” सारांश असा की, रोज केलेला व्यायाम त्या दिवसापुरताच असतो. शिवाय, या नित्याच्या व्यायामाने शरीरातील बल वाढून शारीरिक क्षमता वाढावयास हवी. उतारवयसुद्धा बलवान् असायला हवे.
यासाठी आयुर्वेदाने काही युक्त्या सांगितल्या आहेत; त्या विचारात घेतल्या तर शरीर बळकट राहून सांध्यांची झीज, इ. होणाऱ्या गोष्टी टळतील.

व्यायाम बलवान आणि स्निग्ध आहार घेणाऱ्या लोकांसाठी पथ्य आहे. दुर्बल व रोगग्रस्त, आहारात  स्निग्धांश कमी घेणाऱ्यांनी व्यायाम वैद्याच्या सल्ल्यानुसारच करावा.

*व्यायाम किती करावा?*
कोणताही ऋतु असो, व्यायाम अर्धशक्तिने करावा. अर्धशक्ति म्हणजे शारीरिक क्षमतेच्या निम्म्या प्रमाणात!
अर्धशक्ति याचाच अर्थ half of the physical strength असा आहे. आयुर्वेदाने किती वेळ व्यायाम करावा? याचे काही गणिती उत्तर दिलेले नसून प्रत्येकाच्या शरीरसामर्थ्यावर अवलंबून असलेली गोष्ट असल्याने त्याचे काही लक्षणांच्या आधारे वर्णन केले आहे.

*अर्धशक्तिचे लक्षण *
हृदिस्थानस्थितो वायुः यदा वक्त्रं प्रपद्यते ।
व्यायामं कुर्वतो जन्तोः तद्बलार्धस्य लक्षणम् ॥ सु.चि.२४.४८
शारीरिक आयास / व्यायाम सुरु केल्यानंतर ज्यावेळी तोंड उघडून श्वास घ्यावा लागेल, ती अर्धशक्तिची मर्यादा आहे. यापेक्षा अधिक व्यायाम केल्यास त्याने श्रम होतात, तो व्यायाम राहत नाही.
व्यायाम ही कधीतरी / अति प्रमाणात करण्याची क्रिया नाही. ही क्रमाक्रमाने वाढवत नेण्याची क्रिया आहे. *व्यायामश्च शनैः शनैः ।* व्यायाम हळूहळू, अर्धशक्तिने पण नियमितपणे (रोज) करावा.
कालांतराने असे लक्षात येईल की मनुष्याची अर्धशक्ति वाढतेय्. म्हणजे, सुरुवातीला तीन किलोमीटर धावल्यानंतर जर तोंड उघडून श्वास घ्यावा लागत असेल तर कालांतराने असे लक्षात येते की नियमित केलेल्या व्यायामाने आता चार किलोमीटर धावूनही श्वास घेण्यासाठी तोंड उघडावे लागत नाहीये. व्यायामातील सातत्याने हीच अर्धशक्ति वाढत जाते. शरीरक्षमता वाढते. ही प्रक्रिया अचानकपणे घडून येत नाही, ही दीर्घकालाने सतत प्रयत्नाने साध्य होणारी गोष्ट आहे.

हा अर्धशक्तिने व्यायाम करण्याचा नियम जर पाळला तर अतिरेकी व्यायामापासून मनुष्य दूर राहतो आणि क्रमाक्रमाने बलही वाढत जाते. अन्यथा अतिव्यायामाने होणारे पित्तप्रकोप, भ्रम, छर्दि (उलटी), तृष्णा (तहान), कास (खोकला), ज्वर, इ. विकार उत्पन्न होवू शकतात.

ज्यांच्या शरीरात वात व पित्तप्रकोप झाला आहे अशा रुग्णांनी आणि विकार नसताना भोजन केल्यानंतर किमान दीड तासपर्यंत तरी व्यायाम करु नये.

*व्यायाम प्रकार*
हल्ली व्यायामप्रेमींसाठी असंख्य व्यायामप्रकार उपलब्ध आहेत. पूर्वी मृगया (शिकार), द्वंद्वयुद्ध, शरसंधान, गदायुद्ध, सूर्यनमस्कार, आसने, आखाडा, पोहणे, अश्वारोहण, गजारोहण असे अनेक प्रकार प्रचलित होते. सर्व प्रकारांचा विचार केला तर सामान्यतः *चल व्यायाम* आणि *स्थिर व्यायाम* असे दोन प्रकार करता येतील.

शरीराला चपळपणा यावा यासाठी चल प्रकारचा तर शरीरातील बळ स्थिर व्हावे यासाठी आसनांसारखा स्थिर व्यायाम आवश्यक आहे. शरीरातील जडपणा कमी होईपर्यंत चल व्यायामाचा आश्रय घ्यावा, शरीर सुडौल, नेटके झाल्यानंतर शरीरस्थैर्यासाठी स्थिरव्यायाम करावेत.

स्थूलपणा कमी करण्यासाठी व्यायामासारखे दुसरे साधन नाही. * न च अस्ति सदृशं तेन किञ्चित् स्थौल्यापकर्षणम् ।* व्यायामी व्यक्तीस कुणीही सहज पराभूत करु शकत नाही. या व्यक्तीवर जरा (म्हातारपण) आक्रमण करु शकत नाही. शरीरातील मांसधातु स्थिर होतो. वयास अनुरूप असे शरीर होते. म्हातारपण दिसू लागलेले तरुण पुनः बलवान् होतात. कोणतेही अन्न पचवण्याची क्षमता उत्पन्न झाल्यामुळे या लोकांसाठी पथ्य-अपथ्याचा फारसा विचार करण्याची गरज पडत नाही. श्रम, औष्ण, शैत्य सहन करण्याची क्षमता प्राप्त होते. श्रेष्ठ आरोग्यलाभ होतो. *आरोग्यं चापि परमं व्यायामादुपजायते ।*

*व्यायामानंतर काय करावे?*
शरीराला झालेल्या आयासामुळे जो थकवा येतो, तो दूर करुन मगच नित्याच्या व्यवहाराला सुरुवात करणे अत्यंत आवश्यक आहे. त्यासाठी व्यायामानंतर सर्व शरीराचे मर्दन करावे. हलक्या हाताने अंग रगडावे, त्याने स्नायु शांत होतात. उद्वेजित झालेले शरीर प्रसन्न आणि स्थिर होते. हे करणे शक्य नसेल तर किमान श्वासगति स्थिर होईपर्यंत पडून राहणे अत्यंत आवश्यक आहे. अन्यथा व्यायामामुळे झालेल्या वातप्रकोपामुळे शरीराची उद्विग्न अवस्था कायम राहते. शवासन इ. मुळे शरीरातील गतिमान झालेल्या सर्व क्रिया शांत होतात म्हणून शवासन करण्याचेही हेच प्रयोजन आहे.

हल्ली व्यायामानंतर विविध प्रकारचे रस पिण्याचे फॅड प्रचलित झाले आहे. व्यायामानंतर (वजन कमी करणे हा हेतू असेल तर विशेषतः) थोडे कोमट पाणी प्यावे. दूध किंवा कोणताही घन आहार घेवू नये. शरीरातील चयापचय क्रिया व्यायामानंतर गतिमान झाल्याने व्यायामानंतर आपण जे आहार घेवू तो तत्काल शोषला जावून अंगी लागतो; आणि वजन कमी करण्याचा कितीही प्रयत्न केला तरी वजन कमी होत नाही.

निष्कर्ष एवढाच की तारतम्याने अतिरेक न करता नियमितपणे, चिकाटीने आणि आयुर्वेदाने सांगितलेल्या युक्तीने व्यायाम केला तर परम आरोग्याची प्राप्ती होईल यात शंकाच नाही !

*वैद्य नीलेश कुलकर्णी*, पुणें.
 +९१-७७९८६२७८२३ / +९१-८८०५३३५५१२
vd.nilesh@gmail.com

Wednesday, June 1, 2016

हिंग

आयुर्वेद  सांगतो ~ हिंग !


पूर्वी जेव्हा स्वयंपाक घरी व्हायचा तेव्हा हिंगाची फोडणी जरूर दिली जायची . विशेष करून वरणाला . सगळ्या भाज्या आमट्या याचा बेस हा कांदा टोमेटो याचा लगदा किंवा सभ्य भाषेत 'प्युरी ' हा नसल्यामुळे मसाल्याच्या पदार्थात वैविध्यता होती . प्रत्येक जिन्नस जिभेवर आपली चव आणि सुंगंध याची नोंद देऊन जायचा . हिंग हा त्यातला महत्वाचा भाग आहे .

सध्या ज्या आणि जितक्या काही पोटाच्या आणि पचनाच्या वाढलेल्या तक्रारी आहेत त्यामागे पारंपारिक मसाल्याचा सुटलेला हात हे महत्वाचे कारण आहे . जड जड खायचे पण ते पचवायचे कसे ?हा प्रश्न काश्मीर पासून कन्या कुमारी पर्यंत आहे . . . कारण सर्वत्र अत्यंत वेगाने पसरलेल्या पंजाबी खाण्यात नक्की मसाला काय असतो हेच समजत नाही . . आपल्याकडे दोन पर्याय असतात . . ग्रीन ग्रेव्ही किंवा रेड ग्रेव्ही . . विषय संपला !! अर्थात पंजाबी पदार्थ हे पंजाबी घरात उत्तम होत असतील आणि काही घरात असे पदार्थ खाल्यावर हॉटेल मध्ये आपण काय 'कचरा ' खातो याची सुद्धा जाणीव होईल . त्यामुळे आक्षेप हा पंजाबी पदार्थावर नसून तो व्यावसायिक रित्या बनवण्याचा पद्धतीवर आहे याची नोंद घ्यावी .

तर आपण खाल्लेले जड अन्न हे अन्नच पचवते असे सांगतिले तर कोणाचा विश्वास बसेल ?? हे सत्य आहे प्रभू . . . भारतीय आहारशास्त्रात तशी योजनाच केली आहे . हिंग हा यातील एक प्रधान योद्धा ! हिंगाचे काही गुण पाहू :-

१. पाचक - यावर काही लिहिण्या आधीच तुम्हाला 'हिंगोली ' आठवली असेल ( हिंगोली गाव नाही हो . . गोळी ) . पोट गच्च भरले आहे . ढेकर अडकली आहे किंवा ती बाहेर यायला पण रस्ता नाही . अस्वस्थ होत आहे . . अशा वेळी तोंडात हिंगोली टाकतो आपण .. यातील हिंग हा महत्वाचा घटक .

हिंग हा गुणाने  उष्ण  आणि तीक्ष्ण आहे . त्यामुळे त्याचे पाचन आणि अग्नी दीपन याचे कार्य उत्तम प्रकारे घडते .

तसेच एखाद्या ठिकाणी वेदना असेल तर वेदना कमी करायला हिंगाचा लेप लावतात .

२. वात आणि कफ नाशक :- हिंगाचा उपयोग अनेक वात आणि कफजन्य व्याधींवर करतात .

३. पित्त वर्धक :- हिंगाचे आणि पित्ताचे गुण समान असल्याने हिंग हा पित्त वर्धक आहे . त्यामुळे पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी याचा वापर जपून करावा .

४. रोगघ्नता :- हिंग हा शूल (वेदना ) , उदर , पोट फुगी , पोटात झालेले जंत आणि गुल्म नावाचा रोग यांचा नाश करतो .

इत्यादी !!

हिंग हा 'निर्यास ' स्वरुपात संकलित केला जातो . त्यामुळे त्यांचे संग्रहण ते आपल्या हातात येई पर्यंत त्यात काय आणि कोणत्या प्रकारची भेसळ झालेली असते याचा अंदाज करता येत नाही . त्यामुळे चांगल्या कंपनीचा हिंग वापरावा . त्यामुळे अपाय होत नाही !

हिंगाची हि थोडक्यात माहिती . असा बहुगुणी हिंग स्वयंपाकात जरूर असावा . . !!

वैद्य . अंकुर रविकांत देशपांडे
आयुर्वेद कोश (https://www.facebook.com/aarogyakosh/ )
९१७५३३८५८५

(लेख कृपया लेखकाच्या नावासह व नाव न बदलता शेअर करावा . या लहानश्या कृतीने तात्त्विक आनंद व नैतिक समाधान मिळते)

पावसाळ्यातील आहार विहार

# आयुर्वेदातुन आरोग्याकडे

🌥 पावसाळ्यातील आहार विहार 🌧

काही दिवसांनी पावसाला सुरूवात होईलच पावसाळ्यात बाह्य वातावरणात जसे बदल घडतात तसे शरीरातही बदल घडतात. या बदलानुसार आहार विहारीय बदल करणे आवश्यक आहे.
            पावसाळ्यात जेवनासोबत मधाचा अनुपान रूपाने वापर करावा. ज्या दिवशी अधिक थंड वातावरण असते त्या दिवशी शरीरातील वात अधिक प्रमाणात प्रकुपित असतो. त्यादिवशी वाताला कमी करण्यासाठी आंबट मीठ स्नेहयुक्त लोणच्या सारख्या पदार्थांचा उपयोग करावा.
             भुख चांगली राखण्यासाठी जुने यव, गहु, शाली तांदुळ यांचा नित्य उपयोग करावा. सोबतच उकळुन गार केलेले पाणी पिण्याकरिता उत्तम असते.
              पुर्वीच्या उन्हाळ्यातील आहार विहाराचे पालन केलेले नसल्याने उत्पन्न वाताच्या दमा, सांधेदुखी, पडसे, खोकला आदीं वाताच्या आजारांसाठी वातनाशक बस्ती आदी वातनाशक शरीरशुध्दीचे उपक्रम वैद्याच्या सल्ल्याने करावेत.

वैद्य गजानन मॅनमवार
श्री विश्वसंस्कृती आयुर्वेदीय चिकित्सालय पंचकर्म केंद्र पावडेवाडी नाका नांदेड
Mob no -- 9130497856, 9028562102
For what's up post send your request messege on above mob no

शिवांबू

#घरोघरी_आयुर्वेद

'शिवाम्बू'

शिवाम्बु चिकित्सा अथवा स्वमूत्र प्राशन करणे ही हंगामी प्रसिद्ध पावणारी गोष्ट आहे. त्वचा उत्तम राहण्यापासून ते पचन सुधारणे इथपर्यंत विविध लाभ या चिकित्सेने होतात असा दावा केला जातो. याच्या पुष्टीसाठी स्व. मोरारजी देसाई यांचे उदाहरणदेखील दिले जाते.

ही स्वमूत्र प्राशन पद्धती आयुर्वेदाची देणगी आहे असे जरी सांगितले जात असले तरी प्रत्यक्षात मात्र तसे नाही. शिवाम्बूचा संदर्भ 'डामर तंत्र' या ग्रंथात आढळतो. हा ग्रन्थ आयुर्वेदाचा नसून तंत्रविद्येचा आहे. थोड्क्यात; स्वमूत्र प्राशन हे आयुर्वेदाने सुचवलेले नाही.

मग आयुर्वेद याबाबत काय सांगतो? कोणतेही मूत्र हे उष्ण आणि तीक्ष्ण गुणांनी युक्त असल्याने पित्त वाढवते. (याकरताच आम्ही गोमूत्रदेखील वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय घेऊ नये असे सतत सांगत असतो.) आयुर्वेदाने आठ उपयुक्त प्राण्यांच्या दुधाचे गुणधर्म वर्णन केले आहेत. यात मनुष्याचा अर्थात मातृस्तन्याचादेखील उल्लेख आढळतो. याच प्राण्यांच्या मूत्राचे औषधी गुणधर्मदेखील आयुर्वेदात वर्णन केलेले आहेत. मात्र यावेळेस 'मानवी मूत्र' वगळले आहे. सुश्रुतसंहितेत मात्र 'मानुषं तु विषापहम्।' अर्थात; मानवी मूत्र हे विष दूर करणारे आहे असा त्रोटक संदर्भ सापडतो. आजही गावाकडे विंचू वा सापाच्या दंशावर त्या माणसाचे मूत्र लावणे हा प्रकार आढळतो. बेअर ग्रील्ससारखे सुप्रसिद्ध परदेशी 'सरव्हाइव्हर्स'देखील असा वापर करण्याबद्दल त्यांच्या पुस्तकांत माहिती देतात. मात्र; आयुर्वेदाचा आणखी एक सिद्धांत असे सांगतो की विषाने विष दूर होते! थोड्क्यात विषहरणाचे काम करणारे मानवी मूत्र स्वतः विषारी गुणांनी युक्त असणार.

आधुनिक शास्त्रानुसार मूत्रनिर्मितीत किडनीद्वारे 'सिलेक्टिव्ह रिअँबसॉरप्शन' सारखी प्रक्रिया घडताना शरीराला आवश्यक घटक पुन्हा शोषले जातात आणि केवळ टाकाऊ घटक उत्सर्जित केले जातात. आपल्या शरीराबाहेर उत्सर्जित केले जाणारे पदार्थ पुन्हा आपल्याच शरीरात घ्यावे असे मत असणाऱ्या व्यक्ती घाम आणि मल या अन्य उत्सर्जित पदार्थांबाबत काय भूमिका घेणार?! (पशुवैद्यकाचा अभ्यास करता; गायींसारख्या प्राण्याच्या किडनीची रचना आपल्यासारखी नसल्याने वरील उपयुक्त प्रक्रिया त्यांच्यात योग्य प्रमाणात घडत नाही. त्यामुळे त्यांच्या मूत्रात मानवी शरीरास उपयुक्त पदार्थ मिळू शकतात.)

इतकी सारी माहिती देऊनही स्व. मोरारजीभाईंचा दाखला देण्याचा मोह अनावर होणाऱ्यांनी त्यांच्या दैनंदिन आहाराचीदेखील माहिती जरूर घ्यावी. आणि तरीही शिवाम्बुपानाचा हट्टच असेल तर अगदी ग्लास काठोकाठ भरून शिवाम्बुपान करावे. मात्र कृपा करून त्याचे बिल आयुर्वेदाच्या नावावर मात्र फाडू नये!!

© वैद्य परीक्षित शेवडे; MD (Ayu.)
।। श्रीव्यङ्कटेश आयुर्वेद ।। डोंबिवली
संपर्क: ०२५१-२८६३८३५

वांग

आयुर्वेद कोश ~ वांग !!

''चिनॉय सेठ . . चांद पे दाग और हसीन चेहेरे पे वांग शोभा नही देते ''

राजकुमार ने असा कोणताही डायलॉग मारलेला नाही . पण हा डायलॉग मात्र खरा आहे . वांग याने त्रासलेले अनेक चेहेरे आजूबाजूला पाहायला मिळतात . यातील बहुतेकांना या वांगाचा 'न्यूनगंड ' असतो . याच न्यूनगंडातून अनेक क्रीम /जेल / औषधे यांचा भडीमार अंगावर आणि त्वचेवर सुरु असतो . एका दृष्टीने हे पाहायला गेले तर हे साहजिक आहे कारण त्वचा ही जरी शरीरावर असली तरी तिच्याशी निगडीत भाव -भावना -संवेदना या थेट मनाशी जोडलेल्या असतात . त्यामुळे त्वचेचा 'टोन ' बिघडला की मनाचा 'तोल ' हा जातो . तर . . . सौंदर्याला बाधा आणणारे सोरिएसिस सारखे गंभीर . . पिंपल्स सारखे जाहिराती आजार सोडले तर व्यंग / वांग हा आजार महत्वाचा आहे !

आधुनिक विज्ञानानुसार मेलेस्मा ( वांग ) हा आजार मेलेनोसाइटस यांचा अधिक प्रमाणाने होतो . स्त्रियांच्यात अधिक आढळणारा हा आजार घडवण्यात 'इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरोन ' या संप्रेरकांचा वाटा असतो . तसेच 'थायरोइड ' या आजारात मेलेस्मा वाढल्याचे दिसून येते इत्यादी !!

आयुर्वेदानुसार क्रोध आणि परिश्रम याने प्रकुपित झालेला वायू हा पित्तसह मुखात येउन तोंडावर वेदना रहित , पातळ , काळसर असे डाग उत्पन्न करतो . त्याला 'वांग ' असे म्हणतात .

हा आजार एका दिवसात होत नाही . अनेक काळ वात आणि पित्ताचा प्रकोप करणारे हेतू सेवन करत राहिल्याने  हे दोष बिघडतात आणि वांगाची उत्पत्ती होते . मग हे दोष फक्त मुखातच जातात का ?? नाही . . काही वेळा हे दोष संपूर्ण शरीरात पसरून वेदना रहित आणि काळे असे डाग (आयुर्वेदोक्त शब्द मंडल ) उत्पन्न करतात याला 'निलिका ' असे नाव आहे .

आयुर्वेदानुसार यावर करता येण्या सारखे सोपे उपाय :-

१. मंजिष्ठा मधात वाटून त्याचा लेप वांगावर करावा .
२. जायफळाचा लेप लावावा .
३. मसूर दुधात वाटून त्यात तूप मिसळून त्याचा लेप लावावा . आयुर्वेद सांगतो , असा लेप लावल्याने चेहेरा ७ दिवसात कमळाप्रमाणे सुंदर होतो .
४. रक्तचंदन , लोध्र आणि कोष्ठ यांचा लेप लावावा . इत्यादी !!

सदर उपाय हे केवळ लेप स्वरूपाचे आहेत . वास्तविक 'वांग ' यासाठी रक्त मोक्षण , विरेचन इत्यादी पंचकर्मातील उपचार तसेच पित्त शामक , वात शामक , रक्त दुष्टी दूर करणारे , रक्त प्रसादान करणारे असे अभ्यंतर औषध उपचार आवश्यक असतात .

केवळ लेप देण्याचे कारण असे की , वांग घालवणारी क्रीम ही 'मेलेनीन 'वर काम करणारी असतात . आपल्या सौंदर्यासाठी चेहेऱ्यावर रासायनिक क्रीम चोपडून त्याच्या साईड इफेक्ट निस्तरण्या  साठी अजून एक क्रीम बाळगणे फारसे व्यावहारिक नाही . त्यामुळे हे आयुर्वेदिक लेप फायद्याचे ठरतात .

हे लेप लावत असताना किंवा वांगावर उपचार  घेत असताना डोकं आणि मन शांत ठेवणे फार महत्वाचे आहे . . . 'रागाने ' अनेक गोष्टी बिघडतात . . . . वांग हा त्यातलाच एक उपद्रव !!

(टीप - मेलेस्मा = वांग हे दोन्हीतील काही  समान लक्षण असल्याने लिहिले आहे . आधुनिक विज्ञान व आयुर्वेद यांच्यात हेतू , संप्राप्ती व चिकित्सा यात मुलभूत फरक आहेत . पण बिगर आयुर्वेदिक लोकांना पांडू म्हंटल की समजत नाही पण 'एनिमिया ' म्हंटले की ओळखीचा शब्द वाटतो . त्यामुळे येथे केलेली तुलना ही विषय स्पष्ट करायला तात्कालिक स्वरुपात केली आहे )

वैद्य . अंकुर रविकांत देशपांडे
आयुर्वेद कोश


9175338585
(लेख कृपया लेखकाच्या नावासह व नाव न बदलता शेअर करावा . या लहानश्या कृतीने तात्त्विक आनंद व नैतिक समाधान मिळते)

Visit Our Page