आयुष दर्पण

हा ब्लॉग मराठी लोकांसाठी असून, याची निर्मिती तथा संपादन आयुष दर्पण या स्वास्थ पत्रिका द्वारे केले जाते . आमचा उद्देश सामाजिक माहिती पोहोचविने असून आम्ही त्या साठीच कार्यरत आहोत . www.ayushdarpan.org

Friday, December 17, 2010

माका

वनस्पतीशास्त्रीय नाव: Eclipta prostrata
कुळ: Asteraceae
नाम:- (सं.) मार्कव; (हिं.) भांगरा; (बं.) केसराज; (क.) गर्ग.
वर्णन:- माक्याची क्षुद्र वनस्पति पावसांत उगवते व ओलसर जागेंत किंवा पाणी दिल्यास बाराही महिने जगते. ह्यांत श्वेत आणि पीत अशा दोन जाति आहेत. पाने समोरासमोर दोन असतात आणि ती देठविरहित असतात. दक्षिणेंत श्वेतजाति विशेष मिळते आणि बंगाल्यांत पीत जाति मिळते. ह्याचे पंचांग औषधांत वापरतात.

रसशास्त्र:- माक्यांत एक जातीची राळ व सुगंधि कडु द्रव्य आहे. माका उकडल्यास त्याचा गुण जातो. ह्याचा रस गोंदण्यासाठी वापरतात.
धर्म:- माका कडु, उष्ण, दीपन, पाचन, वायुनाशी, आनुलोमिक, मूत्रजनन, बल्य, वातहर, त्वग्दोषहर, व्रणशोधन, व्रणरोपण आणि वर्ण्य आहे. माक्यास रसायन मानतात ही अतिशयोक्ति नाही. ह्याची मुख्य क्रिया यकृतावर होत असते. यकृताची विनिमयक्रिया सुधारते, पित्तस्त्राव नीट होतो, आमाशयांतील आणि पक्वाशयांतील पचनक्रिया सुधारते व ह्या तीन मुख्य ठिकाणच्या क्रिया सुधारल्याने सर्व शरीरास तेज येते. रोज माका खाल्याने वृध्दाचा तरूण होतो ही म्हण केवळ अतिशयोक्ति नाही. माक्याचे धर्म टॅरॅक्झेकम् सारखे किंबहुना त्यापेक्षा उत्तम तर्‍हेचे आहेत. मोठ्या मात्रेंत उलट्या होतात.
मात्रा:- ताजा अंगरस १ ते २ थेंब.
उपयोग:-

माक्याचा रस यकृताची क्रिया बिघडली असता देतात. यकृताची क्रिया सुधारली म्हणजे कावीळ नाहीशी होते, यकृद्वृध्दि आणि प्लीहावृध्दि कमी होते. मूळव्याध आणि उदर बरे होतात व कुपचन नाहीसे होते. कावीळ, मूळव्याध आणि उदर बहुतकरून यकृताच्या रोगावर अवलंबून असतात, म्हणून यकृतावर क्रिया करणारी औषधें द्यावी लागतात. यकृताची क्रिया बिघडल्याने एक जातीचे शारीरिक विष ज्यास संस्कृतांत आम असे म्हणतात ते शरीरांत जमते व त्यामुळे आमवात, भोवळ, डोकेदुखी, द्दष्टिमांद्य आणि तर्‍हेतर्‍हेचे त्वग्रोग उत्पन्न होतात. ह्या रोगांत माका दिल्यास फार फायदा होतो.
जीर्णत्वग्रोगांत (उदा:- कंडू, इंद्रलुप्त वगैरे) माका पोटांत देतात त्याचा लेप करितात. अकालपलित रोगांत माका पोटांत देतात व लेप करितात.
ह्याने केस वाढतात व केसांचा रंग सुधारतो. माक्याचा रस व हिराकस ह्याच्या लेपाने केस काळे होतात.
मद्रासकडे विंचवाच्या दंशावर माक्याचा लेप करितात व पोटांत देतात.
अग्निदग्ध व्रणावर माका, मरवा व मेंदी यांचा पाला वाटून लाविला असता आग नाहीशी होते व नवीन येणारी त्वचा शरीराच्या रंगाची येते. व्रणावर याचा लेप करितात.
तान्ह्या मुलाच्या घशांत बोळ जमला असता माक्याच्या अंगरसाचे १-२ थेंब मधाबरोबर जिभेवर चोळतात. ह्याने घशातील घरघर कमी होते.

संदर्भ: ओषधीसंग्रह- डॉ.वा.ग.देसाई

चित्रक

वनस्पतीशास्त्रीय नाव: Plumbago zeylanica L.
कुळ: Plumbaginaceae
नाम: (सं.) चित्रक; (हिं.) चित्रक; (बं.) चिता; (गु.) चित्रो; (क.) वेल्लीचित्रक.

वर्णन: हे बहुवर्षायु सदाहरित लहानसर क्षुप आहे. ह्याचा दांडा गोल असून त्यास पुष्कळ फांद्या फुटतात, फांद्या पसरलेल्या असून जमिनीवर पडतात तेव्हां पेरापेरास मुळे फुटतात; पाने एकान्तराने, अखंड, देठरहित, लंबगोल, हिरवीगार, मोगर्‍याच्या पानासारखी, जाडसर व दडस; फुलांचे तुरे येतात, फुले पांढरी, नियमित, स्त्री व पुरूष इन्द्रिये एकत्र असलेली आणि गंधरहित; पुष्पपात्रावर लहान लहान पुष्कळ ग्रंथि असतात; मुळे लांब, ताजेपणी मांसल,पुष्कळ वेडीवाकडी झालेली, सुमारे बोटभर जाड व क्वचित् त्यांस उपमुळे फुटलेली असतात; साल काळसर उभी चिरलेली असून तीवर थोड्याशा लहान गांठी असतात; सुके मूळ तोडले असता त्वरित तुटते; रूचि तिखट, कडू, उष्ण आणि जिभेस भोसकल्याप्रमाणे दुःखदायक, मुळाची साल औषधांत वापरतात. ही नेहमी ताजी वापरावी, कारण जुनी झाली म्हणजे निरूपयोगी होते.

रसशास्त्र: चित्रकाच्या मुळाच्या सालींत एक दाहजनक द्रव्य आहे. ते दारूंत फार मिसळते, उकळलेल्या पाण्यांत बरेच मिसळते, परंतु थंड पाण्यांत क्वचितच मिसळते.
धर्म: लहान मात्रेंत चित्रकाने पचननलिकेच्या श्लेष्मलत्वचेस उत्तेजन येते व आमाशय आणि उत्तरगुद ह्यांचे रक्ताभिसरण वाढून त्यांना शक्ति येते. ह्याने पोटांत गरमी उत्पन्न होते व पचनक्रिया वाढते. गुदांतील अर्श उत्पन्न होणार्‍या वलीवर चित्रकाची प्रत्यक्ष क्रिया होते आणि त्याने वलीची शिथिलता नाहीशी होऊन थोडासा ग्राहीपणा देखील उत्पन्न होतो. ह्याने यकृतास उत्तेजन येऊन पित्त नीट वाहू लागते, म्हणून चित्रक दिल्यानंतर मळ नेहमी पिवळा होतो. रक्तांत मिसळून नंतर मलोत्सर्जक ग्रंथीवर ह्याची उत्तेजक क्रिया होते व त्यांतल्यात्यांत त्वचेंतील स्वेदग्रंथीवर विशेष क्रिया घडते. म्हणून चित्रक दिल्याने पुष्कळ घाम सुटतो. मोठ्या मात्रेंत चित्रक दाहजनक व कैफजनक विष आहे. मोठ्या मात्रेंत घशांत व आमाशयांत आग सुटते, उम्हासे येतात, उलट्या व जुलाब होतात, लघवी होण्यास त्रास पडतो, नाडी अशक्त होऊन वेडीवांकडी चालते आणि अंग थंड पडते. गर्भाशयावरील चित्रकाची क्रिया फार महत्वाची व लक्षांत ठेवण्यासारखी आहे. साधारण मोठ्या मात्रेने कटींतील सर्व इंद्रियांचा दाह उत्पन्न होतो म्हणून जुलाब होऊन जुलाबाबरोबर गर्भाशयांतून देखील रक्त वाहू लागते व लघवीस थेंब थेंब होते. चित्रकाने गर्भाशयाचे इतके जोरदार संकोचन होते की, प्रहर दोन प्रहरांत गर्भ पडतो. ही त्याची क्रिया अगदी नेमकी होत असते व नऊ महिन्यांत केव्हांहि दिले तरी गर्भ पडतो, परंतु गर्भ मात्र नेहमी मृत असतो. गर्भ पाडण्यास चित्रक पोटांत देतात व गर्भाशयाच्या तोंडावर लेप लावतात. ह्या लेपाने व पाठीमागून विशेष शुश्रूषा न ठेविल्यास कटीमध्ये अमिताप उत्पन्न होऊन स्त्रीचे जिवास धोका होतो. एकूण चित्रक उत्तम औषध आहे. हा कडू, तिखट, उष्ण, दीपन, पाचन, वायुहर अर्शोघ्न, पित्तस्त्रावी, स्वेदजनन, ज्वरघ्न आणि गर्भाशयास संकोचक आहे. चित्रकाच्या लेपाने फोड उठतो. हा त्वचेस लाविल्यास फार दुःख होते, त्वचा काळी पडते व त्यामुळे पडलेला व्रण लवकर रूजून येत नाही.
उपयोग:

चित्रक वात आणि पित्तयुक्त ज्वरांत, पचननलिकेच्या रोगांत आणि गर्भाशयावरील क्रियेमुळे वापरण्याचा फार प्रघात आहे.
विषमज्वरांत मुख्यत्वें यकृत व प्लीहा ह्यांची वृध्दि झालेली असेल तर चित्रक वापरल्याने फार फायदा होतो. ज्वरांत सुगंधि पदार्थाबरोबर मुळाचे चूर्ण तांदळाच्या पेजेंत उकडून वस्त्रगाळ करून देतात.
सूतिकाज्वरांत चित्रकाचा दोन तर्‍हेने उपयोग होतो; एक ताप कमी येतो व सर्व शरीरास उत्तेजन येते आणि दुसरे गर्भाशयास उत्तेजन येऊन दूषित आर्तव वाहू लागल्यामुळे मक्कलशूळ कमी होतो. सूतिकाज्वरांत चित्रकाबरोबर निर्गुडी द्यावी. मरक (प्लेग) ज्वरांत चित्रक वळंब्यावर लावितात व पोटांतही देतात.
शिथिलताप्रधान पचननलिकेच्या रोगांत चित्रक हेच उपयुक्त औषध होय. ह्याने अन्नावर प्रीति उत्पन्न होते, भूक लागते, अन्न पचते व सर्व ठीक चालले आहे अशी मनाची शांतता होते.
थंड पाणी व थोडे मीठ ह्यांत मूळ उगाळून त्याचा पातळ लेप आमवातांत दुःखदायक सांध्यावर करतात. हा लेप १०/१५ मिनिटांत मात्र पुसून टाकला पाहिजे. चित्रकाची मुळी उकडून तयार केलेले तेल आघातयुक्त वातरोगांत व आमवातांत चोळतात.

कावीळ

नवीन रक्त जसजसे तयार होते तसतशा जुन्या रक्तपेशी मोडीत निघतात. यातले रक्तद्रव्य यकृतात विरघळून त्यातून एक पिवळा पदार्थ (बिलिरुबीन) निर्माण होतो. तो पिवळा पदार्थ शौचावाटे बाहेर पडतो म्हणून विष्ठा रंगाने पिवळी असते.

या पिवळया पदार्थाचे रक्तातले प्रमाणे वाढणे यालाच 'कावीळ' म्हणतात. हा पदार्थ रक्तात प्रमाणाबाहेर उतरल्याने लघवीही जास्त पिवळी दिसते. डोळे, त्वचा पिवळे दिसतात.

काविळीचे तीन प्रकार

- लाल रक्तपेशींचा वेगाने नाश होऊन पिवळा पदार्थ जादा तयार होणे. लहान बाळाची पहिल्या दोन-तीन दिवसांतली कावीळ या प्रकारची असते. याचे कारण ओव्हर लोड किंवा अतिरिक्त रक्तद्रव्य.

- पित्तमार्गात अडथळा येऊन यकृतात पित्त साठून रक्तात उतरणे (उदा. पित्तखडे, यकृताचा कर्करोग)

- यकृत सुजेची कावीळ : यकृताचे कामकाज आजाराने मंद होऊन हे पिवळे द्रव्य रक्तात साठून राहते. (उदा. दूषित पाण्यामुळे किंवा दूषित इंजेक्शनने येणारी सांसर्गिक कावीळ)

यकृताच्या आजारामुळे होणारी कावीळ मोठया प्रमाणावर आढळते. विषाणू काविळीचे दोन मुख्य प्रकार आहेत.

- अ व ई कावीळ : याची पचनसंस्थेतून लागण होते.

- बी,सी, डी कावीळ रक्तातून व लैंगिक संबंधातून पसरते.

ए आणि ई प्रकारची कावीळ (तोंडातून प्रवेश)

ए काविळीचे विषाणू रुग्णाकडून विष्ठेमार्फत आणि दूषित अन्नपाण्यामार्फत इतरांकडे पसरतात. प्रदूषित समुद्री मासळीनेही हे विषाणू पसरतात. उकळण्यामुळे 1 मिनिटात हे विषाणू नष्ट होतात. सहसा भारतात लहान वयातच हा संसर्ग होतो व त्यानंतर प्रतिकारशक्ती निर्माण होते. म्हणूनच प्रौढ वयात हा आजार सहसा दिसून येत नाही. मात्र उच्च /मध्यम वर्गात लहानपणी हा आजार क्वचित होतो, म्हणून प्रौढपणी कधीही येऊ शकतो. लहान वयात या आजाराचा त्रासही कमी होतो. यकृतात हे विषाणू बिघाड निर्माण करतात आणि त्यामुळे कावीळ होते. लक्षणे-चिन्हे काही आठवडयांत (15-20 दिवस) दिसायला लागतात.

हा आजार जिथे पाणी खराब आहे, अस्वच्छता आहे अशा सर्व ठिकाणी आढळतो. ग्रामीण भागांत व शहरातल्या झोपडपट्टयांत पावसाळयात हा आजार जास्त आढळतो. रोगनिदानासाठी तापाचा तक्ता-मार्गदर्शक पाहा.

रोगनिदान

ए प्रकारचा हा आजार सहसा मुलांमध्ये होतो आणि त्यातील 70% बालकांना काही विशेष त्रास होत नाही. काही जणांना फक्त थोडा ताप व थकवा येतो. मात्र तरुण-प्रौढ वयात संसर्ग झाल्यास आजार दिसतो.

लक्षणे : सतत राहणारा मध्यम ताप, डोकेदुखी, अंगदुखी, भूक नसणे, मळमळ, उलटी व काविळीत येणारा पिवळेपणा किंवा मातकटपणा. पिवळेपणा सर्वात आधी डोळयात दिसतो. लघवी जर्द पिवळी दिसते. काही जणांची विष्ठा पांढुरकी होते. त्वचेखाली बिलिरुबीन साठून शरीरावर खाज सुटते.

चिन्हे: कावीळच असल्याची खात्री करून घ्या. शारीरिक तपासणीत डोळयांत पिवळेपणा दिसल्याशिवाय रोगनिदान करु नये. यकृताची सूज असल्यास पोटाच्या उजव्या बाजूला हाताने दाबून दुखरेपणा आढळतो. यकृताचा आकार वाढत असल्यास ते धोकादायक असते.

लघवीची साधी तपासणी: लघवीच्या तपासणीत काविळीचे प्राथमिक निदान होऊ शकते. लघवी तपासणीची ही एक सोपी पध्दत आहे. एका परीक्षानळीत किंवा लांबट बाटलीत (बाटली रंगीत नको) लघवी घेऊन ती जोरजोराने हलवा. त्यावर फेस येईल. हा फेस पिवळया रंगाचा असेल आणि टिकून राहात असेल तर कावीळ आहे असे समजावे.

रक्ताची तपासणी: रक्ततपासणीत काविळीचा प्रकार, यकृताला झालेल्या आजाराचे प्रमाण व बिलिरुबीनचे प्रमाण समजते. यामुळे उपचारासाठी आवश्यक असणारी माहिती मिळते.

प्रतिबंधक लस:

अ काविळीसाठी इंजेक्शन स्वरुपात लस उपलब्ध आहे. याचा परिणाम 4 वर्षे टिकतो. मात्र याचा खर्च फार (1400 रु.) असल्याने ती परवडत नाही. भारतात याचा संसर्ग आधीच बालवयात झालेला असल्याने त्याचा आपल्याला विशेष उपयोग नाही.

ई प्रकारचे विषाणू

हे विषाणू पण दूषित अन्न - पाण्यावाटे पसरतात. पावसाळयाच्या सुरुवातीस किंवा पूर, इ. वेळी हे विषाणू साथी निर्माण करतात. 'अ' प्रकारचे विषाणू सहसा बालवयात आजार निर्माण करतात तर 'ई' प्रकारचे तरुण आणि प्रौढ वयात जास्त. या साथींमध्ये गरोदर स्त्रियांना जास्त घातक कावीळ होते. त्यामुळे काही स्त्रिया दगावतात देखील. मात्र 'ई' प्रकारच्या काविळीत सहसा नंतर काही त्रास उरत नाही. आयुष्यात एकदा झाल्यानंतर हा संसर्ग सहसा परत होत नाही.

काविळीचे दुष्परिणाम

विषाणू-कावीळ 4-8 आठवडयांत बहुधा आपोआप बरी होते. पण काही जणांची कावीळ बरी न होता वाढत जाते व मृत्यू येतो. झोपेचे चक्र बिघडणे किंवा बेशुध्दी, गुंगी या वाढलेल्या काविळीच्या सर्वात महत्त्वाच्या खुणा आहेत. अशी खूण दिसल्यास डॉक्टरकडे पाठवावे.

काही महिन्यांनी किंवा वर्षांनी काही रुग्णांना जलोदराचा त्रास चालू होतो. या जलोदराचे कारण म्हणजे यकृत निबर होऊन त्याचे काम बिघडते. रक्तावर नीट प्रक्रिया न झाल्यामुळे खाली पोटात पाणी साठते.

काविळीमुळे गरोदरपणात गर्भावरही अनिष्ट परिणाम होतात. या सर्व दुष्परिणामांना वेळीच ओळखून रुग्ण स्त्रियांना डॉक्टरकडे पाठवा. या आजारात गर्भपात करणे आवश्यक ठरू शकते.

रक्तावाटे पसरणारी कावीळ

('बी, सी, डी आणि जी प्रकार')

काविळीचे आणखी काही प्रकारचे विषाणू तोंडावाटे न येता दूषित इंजेक्शनच्या मार्गाने किंवा लैंगिक संबंधाने येतात. यामुळे होणारा आजार सौम्य असतो. पण नंतर जलोदराचा त्रास होण्याची मात्र जास्त शक्यता असते. याचे विषाणू शरीरात नंतरही बरेच महिने राहतात. या काळात स्त्रीला गर्भ राहिला तर तो विकृत होणे, पोटात मरणे वगैरे दुष्परिणाम होतात. म्हणून गरोदर स्त्रियांना साथीच्या काळात अशा प्रकारच्या काविळीविरुध्द तात्पुरती प्रतिकारशक्ती देणारी लस टोचणे आवश्यक आहे. या लसीचे तीन डोस असतात. या आजाराबद्दल जास्त माहिती लिंगसांसर्गिक आजारांच्या प्रकरणात दिली आहे.

उपचार

काविळीबद्दल बरेच गैरसमज आहेत. माळ बांधणे आणि कावीळ उतरण्याचा काहीएक संबंध नाही. नाकात थेंब टाकून कावीळ बरे करण्याची पध्दतही शास्त्रीयदृष्टया बरोबर की चूक हे माहीत नाही. तसेच कावीळ म्हटले की 'लावा सलाईन' हा खाक्याही निरर्थक आहे. रुग्ण खूप आजारी असेल तरच रुग्णालयात दाखल करावे लागते.

काविळीचे विषाणू कोठल्याही औषधाने मरत नाहीत. कावीळ आपोआप हटते किंवा क्वचित रोगी दगावतो. फक्त रोग्याला भूक लागत नसते. मळमळ होते म्हणून उसाचा रस, साखरपाणी वगैरे देणे बरोबर आहे. याच्या पलीकडे औषध नाही.

दारू पिणा-यांनी किमान सहा महिने दारू बंद केली पाहिजे. दारू ही यकृताला अत्यंत घातक आहे.

काविळीत यकृत नाजूक होते. त्यामुळे काविळीत अनावश्यक औषधे टाळावीत. माळ बांधणे व सलाईन-टॉनिक-इंजेक्शन देणे या अनावश्यक, निरुपयोगी गोष्टी आहेत.

काविळीत पूर्ण विश्रांती आवश्यक असते. 'बी, सी, डी ' प्रकारची (एका वेगळया प्रकारचे विषाणू) कावीळ असेल तर लैंगिक संबंध टाळावा. कारण हा प्रकार लिंगसांसर्गिक आहे.

कावीळ असताना तेल, तूप टाळावे असा सार्वत्रिक समज आहे, पण आधुनिक शास्त्रात असे सांगितलेले नाही. मात्र आयुर्वेदात काही पथ्यापथ्य सांगितलेले आहे.

तापासाठी पॅमाल द्यावे. मळमळ किंवा त्वचेची खाज यांवर प्रोमेझिनची गोळी द्या. एवढाच औषधोपचार ऍलोपथीत आहे.

कावीळ हा आजार त्रासदायक व काही प्रमाणात धोकादायक आहे. आधुनिक शास्त्रात त्याला अद्यापि औषध मिळालेले नाही. मात्र आयुर्वेदिक शास्त्रात बरीच औषधे दिली जातात. काविळीवर खेडोपाडी ब-याच प्रकारचे उपचार केले जातात. ही औषधे खरोखर परिणामकारक, सुरक्षित आहेत की नाही हे सिध्द होणे आवश्यक आहे. परंतु या विषाणूवर अजून मारक औषध नसल्याने प्रतिबंधक उपायानेच या रोगाचे नियंत्रण केले पाहिजे. स्वच्छता, शुध्द पाणी, चांगले राहणीमान हेच खरे यासाठी प्रतिबंधक उपाय आहेत. दूषित इंजेक्शन-सिरींज वापराने ही बी-कावीळ पसरू शकते. यासाठी जैव कचरा विल्हेवाट चांगली असली पाहिजे.

आयुर्वेद व पारंपरिक उपचार

कावीळ या सांसर्गिक आजारावर अनेक प्रकारचे उपाय आहेत. सगळयांत सोपा उपाय म्हणजे भुईंआवळा. ही पावसाळयात वाढणारी एक वनस्पती असते.12-15 इंचाचे हे पूर्ण रोप (मुळासकट) कुटून त्याचा रस करावा.यासाठी त्यात थोडे पाणी मिसळावे लागते. हे दोन-तीन चमचे याप्रमाणे दिवसातून दोन-तीन वेळा द्यावा. असे कावीळ बरी होईपर्यंत रोज द्यावे. काविळीचा विकार पावसाळयात जास्त प्रमाणात आढळतो. याच काळात ही वनस्पती खूप आढळते. ही वनस्पती वाळवून चूर्ण करून ठेवून गरज पडल्यावर पाणी मिसळून वापरता येते. पण यात ओल्या वनस्पतीपेक्षा कमी गुणवत्ता असते.

आणखी एक उपाय म्हणजे आरोग्यवर्धिनी गोळी 500 मि.ग्रॅमच्या दोन गोळया दिवसातून तीन वेळा याप्रमाणे सात दिवस द्याव्यात. आरोग्यवर्धिनीबरोबरच कुमारी आसव 2 चमचे + 2 चमचे पाणी द्यावे.

काविळीत लघवीचा रंग लालसर असल्यास एरंडाच्या 1-2 पानांचा देठासह रस द्यावा. हा रस सकाळी रिकाम्या पोटी 4-5 दिवस रोज द्यावा.

जेव्हा लघवीचा रंग पिवळा पण विष्ठा पांढरट असेल तेव्हा पित्तरसाचा आतडयात येण्याचा मार्ग बंद झालेला असतो. अशावेळी सैंधवमीठ 2 ग्रॅम व त्रिकटू चूर्ण 2 ग्रॅम 3 दिवसांपर्यंत देत राहावे. या उपायाने सुजेचा अडथळा दूर होऊन पित्ताचा मार्ग मोकळा होऊ शकतो. मात्र गाठ, खडा यांमुळे अडथळा असेल तर पित्तमार्गावर शस्त्रक्रियाच करावी लागेल.

आयुर्वेदाच्या दृष्टिकोनातून काविळीत तेलकट, पचावयास जड असलेले पदार्थ व मिठाई हे वर्ज्य आहेत. मात्र अल्प प्रमाणात गाईचे तूप (10-20मि.ली.) हे पित्त कमी करते म्हणून देत राहावे; मना करू नये. आयुर्वेद काविळीच्या उपचारात, तेल व तूप यांना सारखे मानत नाही. तेल, डालडा, वनस्पती तूप हे पित्तकारक तर साजूक तूप हे पित्तशामक आहे.

जास्त पिवळेपणा असलेल्या काविळीत आधी दोन-तीन दिवस रोज सकाळी 15-20 मि.ली. तूप देऊन तिस-या दिवशी रात्री जेवणानंतर आरग्वध (बहावा/ अमलताश) मगज 15-20 ग्रॅम पाण्याबरोबर द्यावा. आरग्वध मगज हा गाभुळ चिंचेसारखा पदार्थ असता. यामुळे सौम्य जुलाब होऊन अन्नमार्गातले पित्त पडून जाते.

लघवीचा पिवळेपणा, मळमळ, यकृताचा दुखरेपणा कमी होणे, भूक सुधारणे, त्वचेची खाज कमी होणे या लक्षणांवरून कावीळ बरी होत असल्याचे समजावे.

आयुष दर्पण हे विकिपीडिआ वर

http://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B7_%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%आ३

आयुष दर्पण हे विकिपीडिआ वर http://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%86%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%B7_%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%A3

तारामासा

तारामासा हा एक समुद्री जीव आहे.हयाला सी स्टार असे सुध्दा म्हणतात. याच्या शरीराचा आकार तार्‍याच्या आकारासारखा असून तो पंचअरीय सममित असतो. हयांच्या रंगामध्ये फारच विविधता आढळते. पण तो कायमस्वरुपी टिकवल्यानंतर पिवळया किंवा तपकिरी रंगाचा दिसतो. हा विशेष करुन भारत आणि अमेरिका या देशांलगत असलेल्या सागरी पाण्यात आढळतो

संघ इकायनोडर्माटा

हे सर्व प्राणी फक्त समुद्रातच आढळतात.
हे प्राणी त्रिस्तरी आणि देहगुहायुक्त असून त्यांच्या प्रौढावस्थेत पंचअरिय सममिती आढळते परंतु त्यांच्या अळया द्विपाश्र्र्वसममित असतात.
ते नलिकापाद यांच्या साहाय्याने प्रचलन करतात, नलिकापादांचा उपयोग अन्न पकडण्यासाठी सुध्दा होतो. काही प्राणी स्थानबध्द असतात.
हयांचे कंकाल कॅल्शियमयुक्त कंटकींचे किंवा पीकांचे बनलेले असते.
हे प्राणी बहुतेक एकल् ठिकाणी  असतात.
उदाहरण : तारामासा , सीर्च्ािन, ब्रिटल स्टार, सी कंकूबर इत्यादी

Thursday, December 16, 2010

जीवन्ती

'जीवनीय' ?

जीवनीय-शब्देन-इह-आयुष्यत्वम्‌-अभिप्रेतम्‌ ।
तत्र च मधुररसगुणे " आयुष्यो जीवनीयः " (च.सू.२६) इति च करिष्यति तत्र मूर्च्छितस्य संज्ञाजनकत्वेन जीवनीयत्वं व्याख्येयम्‌ ।
(च.सं.सू.४/१ ः आयु.दि.व्याख्या.-चक्रपाणिदत्त)

पांचभौतिकत्व ?

पृथिवि-अपां-गुणैः युक्तं जीवनीयं इति स्थितिः । र.वै.सू.

रस ?
मधुर

वीर्य ?
शीत

विपाक ?
मधुर

गुण ?
गुरु शीत स्निग्ध पिच्छिल मृदु 

कर्म ?
वातशमन  गुरु शीत स्निग्ध पिच्छिल मृदु 
पित्तशमन  शीत वीर्य + गुरु शीत स्निग्ध पिच्छिल मृदु 
कफवर्धन  सर्वतः

धातु  सप्तधातुवर्धक ओजवर्धक

मल  मल मूत्र सृष्टकर

इतर संदर्भ ?

प्रवरं जीवनीयानां क्षीरं उक्तम्‌ । 
च.सू. २५

इतर द्रव्ये ?
क्षीर* (गो/नारी)
गोधूम
द्राक्षा
आमलकी
मधुयष्टी

जीवक
ऋषभक
मेदा
महामेदा
काकोली
क्षीरकाकोली
मुद्गपर्णी
माषपर्णी
जीवन्ती
मधुकम्‌
इति दशेमानि जीवनीयानि भवन्ति ॥ 
{ च.सू. ४/९-१ }

जीवनीयम्‌-आदौ-उच्यते सर्वेषां जीवनहितस्य-एव-इति-अर्थम्‌-अभिप्रेतत्वात्‌ ।
मुद्गमाषपर्ण्यन्तं सुगमम्‌ ।
जीवन्ती स्वनामख्याता सुवर्णवर्णभा ।
मधुकं यष्टीमधुकम्‌ ।
{ श्री चक्रपाणिदत्त विरचित आयुर्वेददीपिकाव्याख्या }

जीवन्ती
कुल - अर्ककुल

FAMILY - Asclepiadaceae
लॅटिन नाम - Leptadenia reticulata

गण - जीवनीय ,
मधुरस्कंध (च.)
काकोल्यादी (सु.)

स्वरूप - शाखाप्रशाखायुक्त गुल्म स्वरुप वेल.
पर्ण - चिवट,वरुन गुळ्गुळीत, मागच्या बाजूला रोमश.
पुष्प - हिरवट पिवळे, मंजिरीस्वरूप
फल - शिंगाच्या आकाराचे, ५ ते १० सेंमी लांब,
कच्च्या शेंगाची भाजी सर्व भाज्यांमध्ये श्रेष्ठ समजतात.

प्रकार - (१) जीवन्ती L. reticulata
(२) स्वर्णजीवन्ती L. pyrotechnica

उत्पत्तिस्थान - पश्चिम व दक्षिण भारत

गुण - M-S-M लघु , स्निग्ध

दोषघ्नता - त्रिदोषहर VPK

स्थानिक प्रयोग -
निर्देश - पित्तज शोथ - दाहप्रशमनार्थे

आभ्यंतर प्रयोग -

१. अन्नVS :
स्निग्धा + वातानुलोमन + ग्राहिणी : वातज ग्रहणी

२. प्राणVS :
हृद्‌बल्य (बलकारी ) : हृद्दौर्बल्य

३. प्राणVS :
कफनिःसारक : कास

४. रसVS :
दाहप्रशमन : पित्तजज्वर

५. रक्तVS :
स्तंभन : रक्तपित्त

६. मांसVS :
बलकारी + रसायनी : क्षय /राजयक्ष्मा / शोष

७. मज्जाVS :
चक्षुष्या : दृष्टीमांद्य

८. शुक्रVS :
शुक्रस्तंभक : शुक्रमेह

९. स्तन्यVS :
स्तन्यजनन : स्तन्यक्षय

१०. मूत्रVS :
मूत्रल + दाहप्रशमन : मूत्रदाह/मूत्रकृच्छ/पूयमेह

मात्रा -

चूर्ण - २ ते ४ किंवा ८ ग्रॅम
अनुपान - गोदुग्ध / अजाक्षीर
क्वाथ - ४०-८० मिली

कल्प - जीवन्त्यादी घृत
जीवन्त्यादी तैल
जीवन्त्यादी यमक

संदर्भ -

जीवन्ती शीतला स्वादुः स्निग्धा दोषत्रयापहा ।
रसायनी बलकारी चक्षुष्या ग्राहिणी लघुः ॥
भा.प्र.

उपलब्धी -

वैद्यरत्नम्‌ - १०० ग्रॅम - १०० रु.

वैद्य प्रशांत प्रभाकर वाघमारे
श्री पुनर्वसु आयुर्वेदिक चिकित्सालय आणि पंचकर्म केंद्रयश श्री प्लाझा ; दुकान क्रमांक : ०६ ; सेक्टर - ८;
सानपाडा ; नवी मुंबई -४००७०५.vdppwaghmare@gmail.com
vdppw.punarvasuacpc@yahoo.in
९८६७ ८८८ २६५
--
Vd. P.P.W.Shree Punarvasu AcPc & RcYashShree Plaza.
Shop No. - 6 ; Sector - 8.
Near 7th Day Heigh-School.
Sanpada;Navi Mubai- 400705.vdppwaghmare@gmail.com
vdppw.punarvasuacpc@yahoo.in
9867 888 265

JOIN US ON facebook :

श्री पुनर्वसु आयुर्वेदीक चिकित्सालय ; सानपाडा ; न. मुं.-७०५

http://www.facebook.com/#!/group.php?gid=103990389652995&v=info

VISIT OUR WEBSITE :

www.waghmare.co.in

Saturday, December 11, 2010

वनस्पती मूळ

ग्रह व नक्षत्र मानणारा मोठा वर्ग आहे. या ग्रह-नक्षत्रांचा अनुकूल व प्रतिकूल असा प्रभाव आपल्या जीवनावर पडत असतो. आपण घरात यज्ञ, जप, धार्मिक अनुष्ठान करतो व सुखाची अपेक्षा ठेवत असतो.

झाडा-झुडपाच्या कालचक्रात सूर्य-चंद्र तसेच नवग्रह यांचा अत्यंत जवळचा संबंध असल्याचे पुराणात सांगण्यात आले आहे. यज्ञात आहूती म्हणून अर्पण करण्यात येणारी सामग्री विविध प्रकारच्या जातीच्या वनस्पतींपासून मिळत असते. वनस्पतींवर समस्त प्राणीमात्रांचे जीवन अवलंबून आहे. जे नागरिक किंमती रत्‍न खरेदी करू शकत नाहीत तर ते झाडाची पाने किंवा मुळे यांचा वापर करू शकतात.

सूर्य ग्रह-
आपल्या कुंडलीत सूर्य कमजोर, कनिष्ठ किंवा अशुभ प्रभाव पाडणारा असेल तर बेल-पत्र लाल किंवा गुलाबी धाग्यात रविवारी धारण करावे. अशुभ प्रभाव कमी होईल.

चंद्र ग्रह-
चंद्र दूषित असून अशुभ प्रभाव पाडत असल्यास सोमवारी सकाळी खिरणीचे मूळ पांढर्‍या धाग्यात धारण करावे.

मंगल ग्रह-
आपल्याला मंगळ असेल तर मंगळवारी दुपारी अनंत मूळ लाल धाग्यात धारण करावे.

बुध ग्रह-
बुध नकारात्मक प्रभाव टाकत असेल तर बुधवारी सकाळी विधाराचे मूळ हिरव्या धाग्यात धारण करावे.

गुरु ग्रह-
गुरु दोषी असून पीडा देणार असेल तसेच अशुभ प्रभाव टाकणारा असेल तर भारंगी किंवा केळ्याचे मूळ गुरुवारी दुपारी पिवळ्या धाग्यात धारण करावे.

शुक्र ग्रह-
आपल्याला केंद्राधिपती दोष असेल तर शुक्रवारी सकाळी सरपोरवाचे मूळ पांढर्‍या धाग्यात धारण करावे.

शनि ग्रह-
शनिची साडेसाती मागे लागली असेल तर शनिवारी सकाळच्या प्रहरी निळ्‍या धाग्यात बिच्छूची मूळे काळ्या धाग्यात धारण करावी.

राहु ग्रह-
राहूची अशुभता दूर करण्यासाठी पांढर्‍या चंदनाचा तुकडा निळ्या धाग्यात बुधवारी धारण केल्याने लाभ होतो.

केतु ग्रह-
केतुचा अशुभ प्रभाव कमी करण्‍यासाठी अश्वगंधाचे मूळ निळ्या धाग्यात गुरुवारी धारण करावे. त्यामुळे केतुचा अशुभ प्रभाव समाप्त होतो

तमालपत्र

अरूची, अजीर्ण, श्र्वास, कास, अतिसार, पण्डुरोग व संग्रहणीत तमालपत्राचे चूर्ण वापरावे. त्यात तमालपत्र १ भाग, मिरी २ भाग, सूंठ ३ भाग, पिंपळी व वंशलोचन प्र २ भाग, वेलची आणि दालचिनी प्रत्येकी अर्धाभाग आणि पिठीसाखार ३२ भाग आहे. तीक्ष्ण, उष्ण, व सस्निग्ध असल्याने कफ नाहीसा करतो आणि मधुर अनुरस असल्याने वातघ्न राजयक्ष्मा व शोष या व्याधी बरे होण्यास मदत होते.

Tuesday, December 7, 2010

व्याख्यान

सप्रेम नमस्कार !

वैद्य श्री विजय रेंदाळकर , चेंबुर- मुंबई .०२२-२-५२२७२९२

vrendalkar@yahoo.co.in

यांचे
"स्वामी विवेकानंद - श्री रामकृष्ण परमहंस - श्री स्वामी समर्थ यांचे अद्वैत नाते व पवित्र विचार" ह्या विषयावर
व्याख्यान आयोजित करणे आहे !
जानेवारी महीन्याच्या " श्री गजानन आशिष " ह्या मासिकात वैद्य विजय रेंदाळकर यांचे
"अमेरिकेतील शिकागो येथिल स्वामी विवेकानंदांच्या पदस्पर्शाने पवित्र तीर्थस्थाने ! "
ह्या लेखात आपले अमृतानुभव मांडले आहेत !
ओक्टोबर २०१० मध्ये रेंदाळकर सर ३ महिने शिकागो येथे वास्तव्यास होते, त्या दरम्यान विवेकानंदांच्या
पदस्पर्शाने पवित्र स्थानी आलेले अनुभव , स्वामी विवेकानंद केंद्रित ग्रंथमाला चे अध्ययन करुन झालेला विवेक
हे ह्या लेखा चे वैशिष्ट्य !
तरी विवेकानंदांचे मौलिक विचार व त्यांचा अभ्यास करताना स्वतः वैद्यांना आलेले अनुभव हे सर्व भारतीयांसमोर
यावेत अशी स्वामी आज्ञा असल्याने ह्या विषयावर व्याख्यान आयोजित करणे आहे !
येत्या वर्षी जाने १२ बुधवार किंवा पौष कृष्ण ७ ला विवेकानंद जयंती निमित्त विशेष कार्यक्रम असल्यास त्यात
व्याख्यान आयोजनाचे कार्य होईल का ? याबाबत कळवावे !
धन्यवाद !

आपल्या विभागात माझे नियमित येणे नसल्याने , कार्यालये व संबद्धित संस्थांशी संपर्क नाही !

तेव्हा आपण मार्गदर्शन करावे !

* मेल वर प्रत्युत्तर मिळावे ही आशा ठेवतो .

प्रेषक

वैद्य प्र. प्र. वाघमारे ,सानपाडा ,न.मुं.७०५.
९८६७ ८८८ २६५

वैद्य प्रशांत प्रभाकर वाघमारे
श्री पुनर्वसु आयुर्वेदिक चिकित्सालय आ्रणि पंचकर्म केंद्रयश श्री प्लाझा ; दुकान क्रमांक : ०६ ; सेक्टर - ८;
सानपाडा ; नवी मुंबई -४००७०५.vdppwaghmare@gmail.com
vdppw.punarvasuacpc@yahoo.in९८६७ ८८८ २६५
--
Vd. P.P.W.Shree Punarvasu AcPc & RcYashShree Plaza.
Shop No. - 6 ; Sector - 8.
Near 7th Day Heigh-School.
Sanpada;Navi Mubai- 400705.vdppwaghmare@gmail.com
vdppw.punarvasuacpc@yahoo.in9867 888 265