मासिक पाळी – एक निसर्गदत्त देणगी........

मासिक पाळी – एक निसर्गदत्त देणगी........

मासिक पाळी ही स्त्री शारीरक्रियेची नैसर्गिक अवस्था असून तिच्या आरोग्याचे प्रतिक आहे. नैसर्गिक घडामोडीची स्त्री देहातील नियमितता, नियमबद्धता, नेटकेपणा ह्या सर्वांचे प्रतिकात्मक चित्रण म्हणजे मासिक ऋतुचक्र. सृष्टीतील ऋतुचक्राचे सदेह दर्शन स्त्रीमध्ये दिसते. निसर्ग जसा परिवर्तनशील तशीच स्त्रीपण आवर्तनशील आहे. नियमबद्धता, सातत्य, स्थैर्य ह्या सर्व गोष्टी निसर्गाप्रमाणेच स्त्रीच्या देहामध्ये आहेत. निसर्गातल्या अदृश्य, अमृत ऋतूची शक्ती, सामर्थ्य ह्याचे सजीव सगुणरूप म्हणजे स्त्री. म्हणून स्त्रीला ऋतुमती झाली असे म्हणतात. स्त्रियांच्या मासिकपाळी संदर्भात वैज्ञानिक माहीतीचा आढावा घेत असतानाच मासिकपाळी निसर्गदत्त देणगी कशी आहे ह्याचा उहापोह ह्या लेखामध्ये आपण करणार आहोत.

पौगंडावस्था म्हणजे काय ?

वयाच्या ८ ते १८ वर्षाच्या दरम्यान स्त्री शरीरामध्ये विशिष्ट बदल होत असतात. ह्यात जांघेत, बगलेत केसांची वाढ, स्तनांची वाढ, स्त्रीचा बांधा व मासिक पाळी सुरु होणे. ह्यास पौंगडावस्था असे म्हणतात. हा काळ सुमारे ४ वर्ष राहतो. ह्याकाळात उंची व वजनात वाढ होते. मानसिक बदल पण होतात. ह्या वयात मुलींचा आत्मविश्वास जागृत करणे व त्यांच्यावर संस्कार करणे महत्वाचे आहे.

मासिक पाळी म्हणजे काय ?

स्त्रियांमध्ये दर महिन्याला ३ ते ४ दिवस योनिमार्गे जो रक्तस्त्राव होतो. त्याला मासिक पाळी किंवा रज:स्त्राव म्हणतात.

मासिक पाळी केव्हा सुरु होते ?

प्रथम ‘रजोदर्शन’ सामान्यतः वयाच्या १२ व्या वर्षी होते. देश, काल, ऋतु, वयानुसार काही स्त्रियांमध्ये प्रथम रजोदर्शन १६ व्या वर्षी देखील होऊ शकते. बदलत्या वातावरणामुळे व जीवनशैलीमुळे अलीकडे ८ व्या वर्षीसुद्धा प्रथम रजोदर्शन झाल्याची उदाहरणे आहेत. एकदा रजोदर्शन झाल्यानंतर गरोदरपणी व सूतिकावस्थेत रज:स्त्राव होत नाही. कालांतराने पुन्हा मासिक पाळी पूर्ववत सुरु होते. वयाच्या ४५ वर्षानंतर मासिक पाळी हळूहळू बंद होते व पुन्हा येत नाही. ह्यास ‘रजोनिवृत्ती, किंवा ‘मेनोपॅाज’ असे म्हणतात.

मासिक पाळीत रज:स्त्राव किती दिवस असतो व पुन्हा किती दिवसानंतर येते ?

महर्षी चरकांनी रज:स्त्राव काळ ५ दिवसांचा सांगितला आहे. काही स्त्रियांमध्ये हा काळ ७ दिवसांचा सुद्धा असतो. आधुनिक विज्ञानदेखील ह्याला सहमत आहे. मासिकपाळीची पुनरावृत्ती २८ दिवसांनी होते. काही स्त्रियांमध्ये हा काळ जास्तीतजास्त ३५ दिवसांपर्यंत वाढू शकतो. नियमित पाळी येणे हे आरोग्याचे लक्षण आहे. स्त्रीरोग चिकित्सेत व गर्भावस्थेत महिना म्हणजे हा २८ दिवसांचा काळ समजावा.

मासिकपाळीमध्ये किती रक्तस्त्राव होतो ?

मासिक पाळीतील रक्तस्रावाचे प्रमाण निर्धारित करणे कठीण असते. प्रत्येक स्त्री मध्ये हे प्रमाण वेगवेगळे असते. त्यामुळे ठराविक प्रमाण एका स्त्रीसाठी सामान्य असेल, तर दुसऱ्या स्त्रीसाठी तेच अधिक ठरू शकते. महर्षी चरकाचार्यांनी हे प्रमाण ४ अंजली मानले आहे. आधुनिक विज्ञानाप्रमाणे दर मासिक पाळीत ५० ते ७० मिलीलीटर रक्तस्राव होतो. महर्षी चरकांनी ह्यासंदर्भात सुंदर वर्णन केलेले आहे. “नैवातिबाहुलात्यल्पमार्तवं शुध्दमादिशेत् |” ह्यावरून भारतीय शास्त्रज्ञांची प्रज्ञा दिसून येते. व्यवहारात सामान्यपणे १ दिवसात स्त्रीला २ ते ३ घड्या बदलाव्या लागतात.

ऋतुमती स्त्री कशी ओळखावी ?

ह्या काळात आधीच्या ऋतुकाळातील संचित रज शरीराबाहेर गेलेले असते. द्वितीय ऋतुकाळातील रज नवीन असल्याने योनी शुद्ध असते. ह्या काळात स्त्रीला ‘ऋतुमती’ म्हणतात.
ऋतुमती स्त्रीची लक्षणे -
१) स्त्रीची योनि आणि गर्भाशय व्याधिरहित असणे अर्थात गर्भाधानास बाधक असा कोणताही व्याधी नसणे.
२) स्त्रीबीज शुद्ध असणे.
३) स्त्री शारीरिक रूपाने स्वस्थ असणे.
४) स्त्रीची मानसिक अवस्था प्राकृत व प्रसन्न असणे.
५) स्त्री पुरुष संभोगाकांक्षिणी (उत्सुक) असणे.

ह्यासंदर्भात पुरातन ग्रंथातील वर्णन वाखाणण्यासारखे आहे. त्या काळी अल्ट्रासोनोग्राफी सारख्या सोयी नव्हत्या. असे असूनही ग्रंथात ह्याबद्दल अतिशय चपखल वर्णन आढळते.

पीनप्रसन्नवदनां प्रक्लिन्नात्ममुखद्विजाम् |
नरकामां प्रियकथां स्रस्तकुक्ष्यक्षिमूर्धजाम् ||
क्षामप्रसन्नवदनां स्फुरच्छ्रोणिपयोधराम् |
स्वस्ताक्षिकुक्षिं पुंस्कामां विद्यादृतुमतीं स्त्रियम् ||

मासिक पाळीत दिनचर्या कशी असावी ?

आधुनिक चिकित्सा शास्त्रात रजस्वला स्त्रीसाठी कुठल्याही विशेष दिनचर्येचे वर्णन मिळत नाही. रक्तस्रावामुळे स्त्रीला थकवा येतो, चालण्यास कष्ट होतात. अशावेळी त्या स्त्रीला आराम मिळण्याच्या दृष्टीकोनातून आयुर्वेदाने अधिक परिश्रम करण्यास निषेध केला आहे. हॉर्मोन्सच्या प्रभावामुळे काही स्त्रियांना भूक लागत नाही. आयुर्वेदानुसार वायु आपले कार्य जननेन्द्रियांच्या ठिकाणी करत असतो. त्यामुळे वायु आणि पित्त एकत्रितपणे पचनाचे कार्य योग्यरीत्या करू शकत नाही. अग्निमांद्य स्वाभाविक असतेच. म्हणूनच लघु, सुपाच्य व अल्पाहार घेण्यास सांगितला आहे. ह्याकाळात योनि अशुद्ध असण्याची भावना होते म्हणून योनिधावन करू नये असेही वर्णन आहे. काही स्त्रिया योनिधावन करणे उचित मानतात. परंतु त्याचा निषेध आहे हे ध्यानात ठेवावे. आधुनिक वैद्यकशास्त्र देखील ह्याच्याशी सहमत आहे. आधुनिक विज्ञानाने रजस्वला स्त्री निरोगी असेल, तर संभोग निषिद्ध मानलेला नाही. मात्र योनीमध्ये जंतुसंक्रमण असल्यास समागम करू नये. त्यामुळे डिम्बवाहिनी शोथ (salpingitis) होण्याची शक्यता असते. संक्षेपाने, आयुर्वेदात रजस्वला स्त्रीला विशिष्ट दिनचर्या पालन करण्याचा आदेश दिला आहे, तर आधुनिक विज्ञानाने कुठलेही बदल करण्यास सांगितले नाहीत.

मासिक पाळीच्या काळात पोटात दुखण्याचे कारण काय ?

ओटीपोटात जंतुसंसर्ग झाल्यामुळे पोटात दुखू शकते. पोषक आहार, मोकळी हवा व पाळी नियमित करणारी हॉर्मोनविरहित आयुर्वेदिक औषधे घेतल्यास पोटातील दुखणे थांबते. आयुर्वेदातील बस्ति चिकित्सा ह्यात उपयुक्त ठरते.

नियमित मासिक पाळी मागे-पुढे करण्यासाठी गोळ्या घेणे चांगले आहे का?

मासिक पाळी मागे-पुढे करण्यासाठी गोळ्या घेणे आरोग्याच्या दृष्टीने संयुक्तिक नाही. मासिक पाळी चक्र म्हणजे काही एखादी अपॉईंटमेंट नव्हे म्हणून सूज्ञ स्त्रियांनी उठसूट लहानसहान कारणांसाठी हॉर्मोन्स घेऊन आरोग्य बिघडू देऊ नये. ह्याने निसर्ग नियमांना व स्त्रीच्या शारीरक्रियांना अडथळा येतो व पुढे संततीप्रप्तीच्या काळात अडचणी निर्माण होतात.

हॉर्मोन म्हणजे काय ?

विशिष्ट यंत्रणांना उत्तेजित करण्यासाठी शरीरातील ग्रंथींपासून निर्माण होणारा व रस-रक्तामार्फत स्रवणारा द्रव म्हणजे हॉर्मोन. स्त्री शरीरात अशा हॉर्मोन्स वर संपूर्ण नियंत्रण करणारी मस्तिष्क स्थित पियुशिका ही अन्तःस्त्रावी ग्रंथी असते. मासिक पाळीमध्ये पहिल्या पंधरा व पुढच्या पंधरा दिवसात काही बदल करण्यास ही ग्रंथी सतत कार्यरत असते. तिच्या स्रावांना हॉर्मोन्स म्हणतात.

आयुर्वेदिक ग्रंथामध्ये आयुर्वेदात हॉर्मोनचा विचार आहे का ?

आयुर्वेदिक ग्रंथामध्ये हॉर्मोनचा विचार ‘ओज’ ह्या अर्थाने केलेला आहे. गर्भावस्थेत ओज स्थिर–अस्थिर ह्या संदर्भातील उल्लेख आलेले आहेत. तैत्तरीय उपनिषदामध्ये हॉर्मोन संदर्भातील उल्लेख आहेत. ह्या ओजामुळेच स्त्री व्यक्तिमत्व प्रसन्न व लोभस दिसते.

वर्षभर हॉर्मोनच्या गोळ्या घेऊन पाळी कायमची बंद केल्यास काय परिणाम होतात ?

परवा सुनीताने मला दूरध्वनीवरून हा प्रश्न विचारला तेव्हा मला धक्काच बसला. हे खूळ मला उशिरा कळाले. पूजा, मंगलकार्य अशा प्रसंगी अपवादात्मक परिस्थितीत हॉर्मोनच्या गोळ्या घेणे ठीक आहे. परंतु ह्यामुळे शरीरातील हॉर्मोनचे संतुलन बिघडते. मग ३६५ दिवस गोळ्या घेऊन पाळी थांबवायची म्हणजे नैसर्गिक चक्र कृत्रिम हॉर्मोन देऊन बिघडवायचे व त्याचे गंभीर परिणाम पुढे आयुष्यभर भोगायचे.

अलीकडेच लिब्रल नावाच्या गोळीसंदर्भात वाचले. ३६५ दिवस गोळी घेऊन पाळीपासून मुक्त करणारी ही गोळी म्हणजे परदेशातून आलेलं एक खुळ. त्या अनुषंगाने सुनीताने विचारलेला प्रश्नही तसा बरोबरच होता म्हणा. नैसर्गिक हॉर्मोनमुळे स्त्री शरीर हॉर्मोनियस राहते हे सुनीताला कोण सांगणार? स्त्रीबीज ग्रंथीमध्ये स्त्रीबीजाला जिवंत ठेवणारे हॉर्मोन म्हणजे अपर ओज. गर्भाशयात व गर्भाशयाच्या बाहेर जन्मानंतर सर्वांना कार्यरत ठेवणारे हॉर्मोन म्हणजे अपर ओज. ह्या सर्व गोष्टी सुनीताच्या बुद्धीस आकलन न होणाऱ्याच दिसतात.

कृत्रिम हार्मोन घेऊन मासिक पाळीचे चक्र बदलणे म्हणजेच निरोगी स्त्रीला रोगी बनविणे. १० - २० वर्षापूर्वी गर्भनिरोधकांना स्त्रियांनी विरोध केला. नीतीमुल्याची ती झलक होती. सगळा खटाटोप करून उठसूट हॉर्मोनच्या गोळ्या घेऊ नयेत एवढ खरं. वर्षभर गोळ्या घेणे ही कल्पनाही न केलेली बरी.

शरीरात सर्व धातू तयार झाल्यानंतर शेवटी ओज तयार होते. हे ओज जन्मापासून मृत्यु पर्यंत चित्तामध्ये असते. (universal intelligence) व आनंद स्वरुपात स्थित असते. (aspects of supreme). कृत्रिम हार्मोन घेतल्यामुळे आनंद आणि त्याचे स्वरूप दोन्ही नष्ट होतात. आनंदाचे स्फुरण, शब्द पोरके होतात. अष्टधा प्रकृती, बुद्धी, अहंकार, पंचतन्मात्रा, पंचमहाभूते यांच्या ठायी हे ओज असते. कृत्रिम गोळयांमुळे ह्या ओजाची नासाडी होते. म्हणून सुनिता असो की अन्य स्त्रिया, कोणीही ह्या गोळ्या घेण्याबद्दल चुकुनही विचार करू नये.

लेखक –
प्रा. वैद्य सुभाष मार्लेवार
आयुर्वेद वाचस्पति,
सहयोगी प्राध्यापक,
स्त्रीरोग व प्रसूतीतंत्र विभाग,
रा. आ. पोदार वैद्यक महाविद्यालय
मुंबई ४०० ०१८
+917738086299
+919819686299
subhashmarlewar@gmail.com

गर्भसंस्कार आणि काम परमात्म्याची सृजनशक्ती

गर्भसंस्कार आणि काम परमात्म्याची सृजनशक्ती

लेखक – प्रा. वैद्य सुभाष मार्लेवार
आयुर्वेद वाचस्पति
सहयोगी प्राध्यापक, पोदार वैद्यक महाविद्यालय व रुग्णालय, वरळी, मुंबई
भ्रमणध्वनी - +९१७७३८०८६२९९/ +९१९८१९६८६२९९
ईमेल – subhashmarlewar@gmail.com

रशियातील एका वैज्ञानिकाने माकडांवर काही प्रयोग केले. माकडांचे त्याने दोन गट बनवले. एका गटामध्ये हुबेहूब कृत्रिम माकडीण बनवली. नकली हात, नकली चेहरा सर्वकाही हुबेहूब माकडासारखेच. दुसऱ्या गटामध्ये जिवंत माकडीण ठेवण्यात आली. माकडाच्या १० नवजात पिल्लांना कृत्रिम माकडीणीमार्फत चांगल्या प्रकारचे दूध पाजण्यात आले, कृत्रिम प्रेम करून पालन – पोषण करण्यात आले. ही पिल्ले त्या कृत्रिम माकडीणीच्या पोटाला बिलगून राहत. कालांतराने ही पिल्ले धष्टपुष्ट, स्वस्थ अशी माकडे बनली. मात्र मानसिकदृष्ट्या ती कमकुवत होती, विक्षिप्त व विकृत बनली होती. पिल्लांना दूध मिळाले, त्यांचे शरीरही चांगले धष्टपुष्ट झाले. परंतु ती विक्षिप्त का झाली? वैज्ञानिक गोंधळात पडले. वैज्ञानिकांच्या प्रयोगशाळेमध्ये प्रेम ही वस्तू मिळतच नाही. दुसऱ्या गटातील पिल्लांना प्रेमासहित दुध मिळाले व ती शारीरिक व मानसिकदृष्ट्या आरोग्यसंपन्न घडली.

पहिल्या गटातील पिल्लांच्या परिस्थितीप्रमाणे आपल्या देशातील समाजाची परिस्थिती बनली आहे. अभिनय करणारी आई मिळते. अभिनय करणारा बाप मिळतो. नकली बाप नकली आई मुलांसाठी अंगाई गीत गाते. पण मुले विक्षिप्त होतात. आपण म्हणतो ही अशांत कशी झाली. ही मुले एखाद्याच्या पोटात सुरा भोसकतात, मुलींच्या अंगावर अॅसीड टाकतात, कॉलेजला आग लावतात, बसवर दगड फेकतात. शिक्षकांना मारहाण करतात.

आजचा समाज प्रेमाच्या केंद्रावर निर्मित नाही. त्यामुळे समाजात विक्षिप्तता व गुन्हेगारी प्रवृत्तीचे प्रमाण जास्त आहे. युद्ध, आत्महत्या, कुरूप-समाज आणि रुग्ण-मनुष्य ही प्रेमाच्या अभावातून निर्माण झालेली परिस्थिती आहे. प्रेमातून विवाह निर्माण झाल्यास सुसंस्कृत समाज निर्माण होण्याची शक्यता अधिक आहे. जे पति-पत्नी प्रेमपूर्ण संभोगात लीन होत नाहीत, ते केवळ भौतिकवादी मुलास जन्म देतील. त्यांचे जीवन भौतिकतेच्या पुढे जाणार नाही. जे आई-वडील एकमेकांवर प्रेम करून मुलास जन्म देतील, त्या मुलांच्या जीवनात वसंताची बहार येईल, त्यांचे जीवन गतिमान व समृद्ध बनेल. प्रेम हे बीज आहे व सुप्रजनन हे या बीजास आलेले फळ आहे. प्रेम जर कुटुंबाचे केंद्र बनेल तर स्वामी अरविंद घोषांची सुपर-मॅन ची कल्पना, ओशोंची महामानवाची संकल्पना या पृथ्वीवर साकार होईल. भृण ज्याचा पहिला अणु प्रेमाचा त्याचा अंतिम श्वासही प्रेमाचाच असेल. ह्यातूनच एक सात्विक मानवता उत्पन्न होऊ शकते.

क्षितिजाच्या पलीकडे जाऊन नवनिर्माण करणे खरच कठीण काम आहे. खर तर ती एक जोखीम आहे. मात्र अशी जोखीम जे घेत नाहीत, ते जमिनीवरच्या किड्या-मुंग्यांप्रमाणे जगतात व जे क्षितिजाच्या पलीकडे झेप घेतात. ते “बाज” पक्षी म्हणून सिद्ध होतात. अलिकडचा समाज हा घराची कवाडे बंद करून यशप्राप्तीची आराधना करणारा आहे.

धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे जीवनाचे चार पुरुषार्थ आहेत. समाज धारण करणारी सुव्यवस्था म्हणजे ‘धर्म’. निर्वाहाचे साधन म्हणून उपयोगात येतो तो ‘अर्थ’. प्रजननातील महत्त्वपूर्ण घटक म्हणजे ‘काम’. या तिन्ही पुरुषार्थांचा उपभोग घेऊन साक्षी भावाने निवृत्त होणे म्हणजे ‘मोक्ष’. काही प्रवृत्तींनी कामजीवनाचे विकृतीकरण करून समाजापुढे मांडले, म्हणून समाजाला त्याचा आनंद घेता आला नाही. खरं तर कामशक्ती म्हणजे परमात्म्याची सृजनशक्ती, ह्यातूनच ऊर्जाशक्ती निर्माण होते. प्रेमभावाने पति-पत्नीचे मिलन घडले तर ‘कामाचे’ रुपांतर सृजनशक्तीमध्ये होईल. अपवित्र किंवा पापदृष्टीने कामशक्तीकडे पाहिले तर ‘काम’ कुरूप होऊन जाईल आणि प्रेमभावे बघितले तर ‘दिव्यशक्ती’ बनून राहील.

पति-पत्नीच्या शारीरिक मिलनापूर्वी त्यांचे मानसिक मिलन होणे अत्यावश्यक आहे. लैंगिक शक्ती ही इंद्रियांमध्ये नसते तर ती मनामध्ये असते. विवाहानंतर शरीरे एकत्र आली म्हणजे मिलन झाले असे नाही. एकमेकांना समजून घेणे, एकमेकांच्या प्रश्नांशी एकरूप होणे व त्यानंतरचे शारीरिक मिलन अद्वितीय असते, दिव्य आनंद देऊन जाते.
प्रेम हे परमात्म्याचे द्वार आहे, पण आमचे त्याकडे लक्ष नाही. भौतिक माणसांनी आणि भौतिकवादी प्रवृत्तीने ही दारे बंद करून टाकली आहेत. ह्या प्रवृत्तीने प्रेमाची हत्या करून मनुष्य जीवन सुव्यस्थित करण्याचा तथाकथित प्रयत्न केला आहे. जीवनात प्रेमाची संभावनाच राहणार नाही ह्याकडे लक्ष दिले आहे. समाजाची संपूर्ण व्यवस्था निष्प्रेम आहे आणि त्यातून होणारे विवाद जीवनाच्या अंतापर्यंत टिकून राहतात ही त्याची शोकांतिका. हजारो वर्षांपासून आपण भगवान श्रीकृष्ण, श्रीराम, गौतमबुद्ध, जीझसक्राईस्ट, मोहम्मद पैगंबर, गुरुनानक, संत ज्ञानेश्वर, चक्रधरस्वामी अशा अनेक संत महात्म्यांची स्तुती करत आलो आहोत. ह्या सर्वांना ईश्वरप्राप्ती झाली मात्र आजच्या समाजात अगदी हाताच्या बोटावर मोजण्याइतकीच माणसे पूर्णत्वाला गेली. ह्याचा विचार करण्याची नितांत गरज आज निर्माण झालेली आहे.

शेतकऱ्याने लाखो बीजे पेरली आणि त्यातील एखादेच बीज जर अंकुरले तर त्याला तुम्ही शेतकरी म्हणाल का? ही बीजे जमिनीवर नुसती जरी फेकली असती तरी त्यातील एखादे नक्कीच उगवले असते! तेव्हां लाख बीजे पेरली आणि ती सर्व उगवली तर तो खरा शेतकरी. त्यापैकी दोन-चार उगवली नाही तरी ठीक आहे. पण आता तर उलटेच होत आहे. कोट्यावधी मुले जन्माला येतात, त्यात एखादा डॉ. होमी भाभा असतो, कधी डॉ. माशेलकर तर कधी डॉ. अब्दुल कलाम.

फुलाच्या सुगंधाची उधळण ही प्रत्येक बीजाची क्षमता . . . .

प्रेमसंपन्न वैवाहिक जीवनामुळे प्रत्येक व्यक्ती गौरवाला, तेजस्वीपणाला प्राप्त होऊ शकते. प्रत्येक बीजात ही क्षमता आहे की, ते फुलाप्रत पोचते व सुगंध उधळते आणि जेव्हां हे बीज वृक्ष बनते तेव्हां पाखरे त्यावर क्रीडा करतात. वारा देखील फेर धरत गाणे म्हणतो. वसंताच्या ह्या क्षणांमध्ये परिपूर्णतेचा आनंद आणि उल्हास आहे, हीच परमात्म्याची प्राप्ती आहे. भोगवादी प्रवृत्तीची माणसे संतती निर्माण करतात, काळाच्या ओघात यमसदनास जातात. मात्र आपली संतती मागे ठेऊन जातात. ‘उल्लू मर जाते है, औलाद छोड जाते है !’ मग ही मुलेही मागे राहत नाहीत, ती देखील पैदास वाढवतच जातात. अशाप्रकारे हळूहळू खोट्या नाण्यांचे चलन वाढत जाते. प्रेमाशिवाय विवाह करण्यापेक्षा अविवाहित राहिलेलेच बरे !

बहुतेक वेळा श्रेष्ठ आणि प्रज्ञावान व्यक्ती अविवाहित राहतात . . . .

संत रामदासस्वामी, ओशो, अटलबिहारी बाजपेयी, डॉ. अब्दुल कलाम ह्यांनी विवाह केला नाही. गानकोकिळा लता मंगेशकर हे त्यातलेच एक उदाहरण. अन्य सामान्य माणसे एक नाही तर चार विवाह करतात. माणूस जितका निकृष्ट असतो तितका तो जास्त वैताग निर्माण करतो. बुद्ध देखील एकाच मुलाचा पिता झाला. सर्वसामान्य माणसे रांगा लावून टाकतात. त्यांच्यात स्पर्धा चालू आहे की कोण किती मोठी रांग लावतो.
प्रेमाशिवाय विवाह करू नये असे माझे मत नाही. परंतु पति-पत्नीमध्ये ताळमेळ असावा. परंतु अलीकडे तसे दिसत नाही. पति-पत्नीचा ताळमेळ तुम्ही कुणा करवी पाहता? ज्योतिषाकडून ! जरा त्याच्या घरची अवस्था पहा. स्वत:च्या बायकोशी तो ताळमेळ साधू शकला आहे का? अन न जाणो किती पति-पत्नीचा ताळमेळ तो बसवतो आहे? तोही चार – आठ आण्यात. . . .

पति-पत्नीमध्ये ताळमेळ बसला तर त्यांची मुलेही प्रतिभावान होतील. प्रेम आणि विवाहाची ही पद्धत लागू झाली तर शेकडो आईनस्टाईन जन्माला येतील, प्रतिभेच्या राशी उभ्या राहू शकतील.

प्रतिभावंतांना जन्म देणे वैदिक विज्ञानाने शक्य :-

पति-पत्नीने एकत्र येतांना नियोजनबद्ध पद्धतीने एकत्र येणे महत्वाचे. नियोजनविना ते अशक्य आहे. ह्या संबंधीचे सविस्तर मार्गदर्शन आयुर्वेदीय ग्रंथामध्ये दिसून येते. आपण शेतातील बियांची जितकी काळजी घेतो तितकी माणसाच्या बीजाची घेत नाही. आपल्यासारखे मूर्ख आपणच ! शेताला पाणी सोडणे, राखण करणे हे जसे महत्वाचे तसेच माणसांसाठी विशेष संस्कार करण्याची आज नितांत गरज आहे.

प्रेम आणि विवाह यांचा काय संबंध ?

प्रेमातून विवाह होऊ शकतो तसेच विवाहानंतरही प्रेम होऊ शकते. ह्या संदर्भात काही गोष्टी समजून घेणे आवश्यक आहे. प्रेम ही परमेश्वराची मोठी देणगी आहे तर विवाह ही समाजव्यवस्था आहे. विवाह सामाजिक संस्था आहे. प्रेम प्रकृतीचे दान आहे. प्रेम व्यक्तीच्या प्राणामध्ये निसर्गतः निर्माण होते तर विवाह मात्र समाज व कायद्यानुसार केला जातो. विवाह ही मनुष्याची गरज आहे तर प्रेम हे परमात्म्याचे दान आहे. वैवाहिक जीवनात प्रेम निर्माण होईलच असे नाही. विवाहामुळे सहवास लाभतो. सहवासामुळे प्रेम निर्माण होऊ शकते. विवाहापासून परिवार बनतो, ज्याला आपण ‘गृहस्थाश्रम’ म्हणतो. संघर्ष, कलह, द्वेष, इर्षा अशा परिस्थितीत देखील आपण तोंडदेखले हसत घराबाहेर पडतो. ह्यात आत्मतृप्ती होत नाही. पति-पत्नी एकमेकांच्या गरजा पूर्ण करू शकत नाहीत. ह्यातूनच एकमेकांस कमी लेखणे, दुषणे देणे, विक्षिप्त वागणे सुरु होते. ऋषिमुनींनी निर्माण केलेला हा समाज अधोगतीकडे कसा जातो हे अनाकलनीय आहे. तुझ्यामुळे मला शांती मिळत नाही असे जेव्हां पति-पत्नी म्हणायला लागतात तेव्हा प्रेम काय आहे हे कळते. दोन लहान मुले एकमेकांशी भांडत होती. आईने मुलांना भांडण्याचे कारण विचारले असता मुलांनी उत्तर दिले, “मम्मी ! वी आर नॅाट फायटिंग, वी आर प्लेईंग मम्मी अँड़ ड़ॅड़ी गेम !”

मानवता निर्माण होण्यासाठी कामाची पवित्रता, धार्मिकता स्वीकार करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कामयोगातून परमात्मा जीव जन्माला घालतो. तो जीव म्हणजे पाप नाही तर जीवन आहे. मनुष्य जीवनावर प्रेम करत नाही. म्हणून फक्त लैंगिकता उरली व यौवन पाप झाले. वास्तविक हे पाप नसून ह्यात फक्त प्रेमाचा अभाव आहे !

जीवन निरंतर बदलत आहे. जीवनाची सृजनात्मकता परमात्मा स्वरूपाने तुमच्या समोर आहे. जोपर्यंत पति-पत्नी एकमेकांवर प्रेम करणार नाहीत तोपर्यंत सुप्रजनन होणार नाही. मुलांना दूध मिळेल, कपडे मिळतील, घरही मिळेल परंतु प्रेम मिळत नसेल तर सर्व मिळूनही व्यर्थच.

सुप्रजनन : वैज्ञानिक दृष्टीकोन

सुप्रजनन : वैज्ञानिक दृष्टीकोन

लेखक – प्रा. वैद्य सुभाष मार्लेवार
(आयुर्वेद वाचस्पति)
सहयोगी प्राध्यापक,
पोदार वैद्यक महाविद्यालय व रुग्णालय, वरळी, मुंबई.
+917738086299
+919819686299

आपले अपत्य शारीरिक, मानसिक व बौद्धिकदृष्ट्या उत्तम असावे हे प्रत्येक स्त्रीचे स्वप्न असते, त्याशिवाय ती स्वत:ला अपूर्णच समजते. केवळ आई होणे ही एकच जबाबदारी तिच्यावर नसते तर आजच्या धावपळीच्या जीवनात ‘एक अपत्य–सुखी दांपत्य’ ह्या सूत्राचा अवलंब करताना एकुलते एक अपत्य सुसंस्कृत, सुजाण, सुदृढ व सर्वार्थाने परिपूर्ण असणे गरजेचे आहे. त्यासाठी सुप्रजननाचे महत्व आहे.

मासिक ऋतुचक्रामध्ये रजःप्रवृत्तीपासून पुढे १२ ते १६ दिवस गर्भधारणेसाठी योग्य असतात. गर्भशयामध्ये ह्याच काळात बीजाचे रोपण होणे शक्य असते. त्यावेळी रसधातुचे पोषण होणे आवश्यक आहे. बीज, बीजभागदुष्टि गर्भाच्या आरोग्यासाठी कारणीभूत ठरू शकते. त्यामुळे पुरुषाचे शुक्र सुद्धा उत्तम प्रकारचे असणे आवश्यक आहे. जन्मास येणाऱ्या बालकाचे आरोग्य पूर्णत: माता–पित्याच्या मानसिक व शारीरिक अवस्थेवर अवलंबून असते. त्यासाठी त्यांची आवश्यक शरीरशुद्धी, आहार–विहार व औषधी यांचा गर्भावर होणारा परिणाम यासंबंधी विचार करणे आवश्यक आहे.

सुदृढ गर्भधारणेसाठी स्त्रीबीज व पुरुषबीज सक्षम असणे आवश्यक ठरते. त्यासाठी सर्वात पहिला उपचार म्हणजे शरीरशुद्धी. ह्यासाठी अत्यंत उपयुक्त उपचार म्हणजे ‘आयुर्वेदीय पंचकर्म’. गर्भधारणेची इच्छा असणाऱ्या स्त्री–पुरुषाने शास्त्रोक्त पद्धतीने पंचकर्म अर्थात वमन, विरेचन, नस्य, बस्ति इ. उपचार अवश्य करावेत. विरेचन म्हणजे कोठा साफ करण्यासाठी नुसते जुलाब नव्हेत किंवा बस्ति म्हणजे केवळ साबण पाण्याचा एनिमा नव्हे. ह्यात आयुर्वेदीय निर्माण पद्धतीने तयार केलेले व वनस्पतींनी सिद्ध केलेले तूप प्रकृती, वय व शरीरशक्तीचा विचार करून किमान सात दिवस घ्यावे. शरीरशुद्धीसाठी बाह्यस्नेहन म्हणजेच अभ्यंग, मसाज इ. चा उपयोग करावा. पंचकर्म म्हणून केवळ शिरोधारा, अंगाला तेल रगडणे असे वरवरचे दिखाऊ उपचार करू नयेत. स्त्रियांनी गर्भाधानापूर्वी शोधन व बृहण उत्तरबस्ति, योगबस्ती क्रम, योनिघावन–धूपन, इ. उपचार तज्ञ आयुर्वेद स्त्रीरोग चिकित्सकाच्या मार्गदर्शनाखाली करावेत. शास्त्रशुद्ध पद्धतीने ह्या सर्व गोष्टी करण्यासाठी किमान दोन महिन्यांचा कालावधि लागतो. त्यापेक्षा कमी वेळात केलेल्या शॉर्टकट उपचारांचा योग्य फायदा होणे शक्य नाही हे सुप्रजेसाठी इच्छुक दांपत्याने समजून घ्यावे. “वैद्यराज व्हिजन” ही संस्था ह्यासाठी मोफत समुपदेशन करते.

पंचकर्म उपचारांनी शरीरशुद्धी तर होतेच त्याचरोबर पुरुष व स्त्रीबीजशुद्धी पण होते. सर्व इंद्रियांची शक्ती वाढते, मन प्रसन्न होते. स्त्री–पुरुषामधील आकर्षण वाढते व पुढे गर्भधारणा होऊन आरोग्यसंपन्न अपत्यप्राप्ती होते.

शरीरशुद्धीच्या महत्त्वाच्या टप्प्यानंतर आर्तव व शुक्र वाढण्यासाठी ओजवर्धक औषधी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. ह्यात अश्वगंधा, आत्मगुप्ता, श्वदंष्ट्रा, नारायणी, कोकिलाक्ष,अक्कलकारा, नागवल्ली पत्र अशा वनस्पती असाव्यात.‘अश्वमाह’ नावाने ह्या संपन्न वनस्पतींनी निर्मित औषध उपलब्ध आहे. ह्याच्या सेवनाने शुक्र धातूचे सामर्थ्य वाढते. ‘तंत्र शुक्र बाहुल्यात् पुमान’ असे वर्णन संहिताकारांनी केले आहे. त्यामुळे निःसंशय सुप्रजानिर्मिती होते.

ह्या औषधामुळे रसधातुचे उत्तम पोषण होते. सुप्रजननासाठी सार्वदेहिक शुक्र तसेच बीजभूत शुक्र ह्या दोन घटकांची गरज असते. ह्या औषधांमध्ये मायक्रोन्युट्रियंट्स असल्याचे सिद्ध झाले आहे. अनादि काळापासून वनस्पतींच्या रूपाने आयुर्वेदामध्ये ह्यांचा वापर करण्यात येतो.
1.कवचबीजामुळे शरीरातील टेस्टोस्टेरॅान वाढते. त्यामुळे लिबिडो म्हणजे कामशक्ती वाढते.
2.वासा व गुडुची - ह्या द्रव्यांमुळे शुक्रदुष्टी दुर होते व त्याप्रमाणे शुक्रामध्ये कुठल्याही प्रकारची विकृती रहात होत नाही.
3.शतावरी, अश्वगंधा, कृष्ण्तीळ ह्या द्रव्यांमुळे शुक्राणूंची संख्या वाढते व शुक्रबीज निर्मिती होते. ही सर्व औषध योजना करण्यामागे संहिताकारांचे कौशल्य वाखाणण्यासारखे आहे. माझ्या खाजगी प्रॅक्टिसमध्ये मी ह्याचा वापर अनेक दांपत्यांवर केला असून त्याचे उत्तम परिणाम झालेले अनुभवास येतात. ह्यासाठी “शुक्रजीवक व अश्वमाह” ही औषधे मी वापरतो. दूध व तुपाबरोबर घेतल्याने ह्या औषधांमुळे उत्तम शुक्रवर्धन होते असा माझा अनुभव आहे.
4.विदारीकंद या द्रव्यात मॅग्नेशियम व ‘अ’ जीवनसत्व असून शुक्रपोषणासाठी ह्याची मदत होते. आमलकीमध्ये जीवनसत्व ‘सी’, जीवनसत्व ‘के’, कॅल्शियम, मॅग्नेशियम असते. त्यामुळे पेशींमध्ये कुठल्याही प्रकारची विकृती निर्माण होत नाही. आमलकीमध्ये आठ ते दहा मिलिग्रॅम जीवनसत्व ‘सी’ असून हे पेशींचा विनाश होऊ देत नाही.
5.अंनतमूळ आणि गोक्षुर हे स्त्री-पुरुषांमध्ये एकमेकांविषयी प्रेमभावना उत्पन्न करतात. ह्यामध्ये शुक्रबीज निर्मितीची शक्ती आहे.
6.पिप्पली व पुनर्नवा हे अॅन्टिफंगल व शोथनाशक आहे.
‘शुक्रजीवक व अश्वमाह’ बरोबर रुग्णाची प्रकृती बघून वरील औषधांचे सेवन करणे हितावह ठरते.

आता स्त्रियांना सुप्रजननासाठी देण्यात येणाऱ्या औषध योजनेबाबत थोडक्यात विचार करूया. सुप्रजनन तर दूरच पण काही मातांना वारंवार गर्भस्त्राव व गर्भपात होतात. काही स्त्रियांमध्ये तर सातत्याने पाच पेक्षा जास्त वेळा अकाली प्रसूती होऊन गर्भ मृत झाल्याचे दिसते. अशा स्त्रिया मातृत्व सुखापासून वंचित राहतात. आयुर्वेदात अशा स्त्रियांसाठी ‘क्षेत्रचिकित्सा’ वर्णन केली आहे. अनेक स्त्रियांचे प्रसव अकाली होऊन बालक मृत्यू पावते. क्षेत्रचिकित्सेसाठी खालील वनस्पतींनी निर्माण केलेल्या ‘गर्भजीवक’ नामक गोळ्या उपयुक्त आहेत.
ह्यात पुत्रजीवी, शतावरी, सारिवा, कसेरु, गंभारी, कमळ बीज, मंजिष्ठा ह्या वनस्पती आहेत. ह्या चिकित्सेमुळे सुयोग्य गर्भधारणा होते, गर्भपात टाळता येतो.

सध्या मोबाईल सदृश अनेक विद्युत उपकरणाचा वापर दैनंदिन जीवनात बेसुमार वाढलेला दिसतो. त्यांपासून निर्माण होणारी रेडिएशन्स स्त्री शरीरावर सतत आघात करत असतात. ह्यांच्या दुष्परिणामांपासून गर्भ व गर्भिणी संरक्षण करण्यासाठी ‘फलमाह’ नामक गोळ्या नक्कीच उपयोगी ठरतील असा विश्वास वाटतो. ह्या विषयाला खंबीर ग्रंथाधार आहे. हा पाठ फलसर्पि नावाने प्रसिद्ध आहे. सर्पि म्हणजे घृत किंवा तूप.

आयुर्वेदात ज्या ठिकाणी तुपाचा उल्लेख आहे त्याठिकाणी गायीचेच तूप अभिप्रेत आहे. सध्या भारतात मिळणारे बहुतांश गायींचे दूध हे जर्सी जातीच्या प्राण्याचे आहे. भारतीय वंशाच्या गायीच्या व जर्सी प्राण्याच्या दुधाच्या गुणधर्मांत लक्षणीय फरक आहेत. शिवाय त्यापासून तूप निर्माण करण्याची प्रचलित प्रक्रिया देखील निराळी आहे. दुधाच्या सायीला विरजण लावून दही निर्माण करणे, त्यापासून लोणी प्राप्त करणे व नंतर अग्नी संस्काराने त्यापासून तूप तयार करणे ही पद्धत शास्त्रीय आहे. सध्या प्रचलित असलेल्या ‘क्रीम सेपरेशन’ पद्धतीने प्राप्त केलेले लोणी म्हणजे प्राणिज चरबी. ह्या चरबीला उष्णता देऊन प्राप्त केलेला स्निग्धांश म्हणजे सध्या बाजारात मिळणारे तूप. गुणधर्मांच्या दृष्टीने 'लोणकढे’ तुपाच्या तोडीस उतरणे हे कदापि शक्य नाही. आणखीन एक कारण म्हणजे गर्भावस्थेत तुपाच्या स्वरुपात औषध गिळणे बऱ्याच स्त्रियांना शक्य होत नाही शिवाय काही काळानंतर अशा तुपाला एक प्रकारचा उग्र वास येतो. म्हणून हा कल्प ‘सिद्ध तुपाच्या’ पद्धतीने निर्माण करण्यापेक्षा त्यातील वनस्पतींचा वापर अन्य स्वरुपात करणे अधिक योग्य आहे. म्हणून ह्या वनस्पतींच्या मिश्रणातून निर्मित गोळ्या “फलमाह” नावाने उपलब्ध झाल्या आहेत.

गर्भिणीच्या सुयोग्य पोषणासाठी ह्या गोळ्या फारच उपयुक्त आहेत. वारंवार होणारे गर्भपात, अकाली प्रसव ह्याचबरोबर स्त्रियांमध्ये होणाऱ्या टॉर्च इन्फेक्शनवरही फलमाह गोळ्यांनी यशस्वी चिकित्सा करता येते. अकाल प्रसव, गर्भस्त्राव, गर्भपात ह्यावर निश्चित अशी चिकित्सा नसल्याचे मत आधुनिक वैद्यक शास्त्रातील स्त्रीरोगतज्ञ वेगवगळ्या परिसंवादातून व्यक्त करीत असल्याचे माझ्या माहितीत आहे.

सुप्रजननासाठी आयुर्वेदात उपलब्ध औषधे :-
अश्मंतक, इक्षु, कपित्थ, कमल पुष्प , कमलगट्टा, कसेरु,कुलिंजन, कृष्ण सारिवा, तिल,कृष्ण सारिवा, गंभारी, गोक्षुर, डोरली, देवदार, द्राक्ष, पटोल, पृश्निपर्णि, प्रियंगु, बला, बिल्व, मंजिष्ठा, यष्टिमधु, रिंगणी, वटांकुर, वड साल, शतावरी,शाकबीज, शिग्रु, शृंगाटक, श्वेत सारिवा, सुंठ इ. वनस्पती सुप्रजननासाठी उपयुक्त असून ह्यांत सूक्ष्मपोषक तत्वे आहेत. शिवाय प्रत्येक महिन्यात गर्भाला आवश्यक असलेली हॉर्मोन्स देखील ह्यातून प्रेरित होतात. आधुनिक शास्त्रानुसार मॅक्रो व मायक्रोन्युट्रियंट्स ह्यामध्ये समाविष्ट असून ते गर्भशयातील बाळाची वाढ उत्तम प्रकारे करतात. या औषधांमध्ये ग्लूटॅमिक अॅसिड, मेथीअॅनिन आणि आर्जिनीन यांसारखी दहापेक्षा जास्त अमाईनो अॅसिड असल्याचे डॉ. के. एस. अय्यर, परेल, मुंबई यांनी सिद्ध केले आहे. ह्यामध्ये कॅल्शियम, मॅग्नेशियम, पोटॅशियम, ह्यांसारखी घटकद्रव्ये उपलब्ध आहेत. शिवाय गर्भाच्या वाढीनुसार हॉर्मोन्सच्या गरजेचे बदलते प्रमाण ह्यांच्या सेवनाने गर्भिणीला व गर्भाला नैसर्गिक रित्या प्राप्त होतात. वरील औषधांचा उपयोग गर्भिणीपांडू, रक्तक्षय, प्रीएक्लेम्पशिया, जेस्टेशनल डायबिटीस, इंट्राहिपॅटिक कोलेस्टॅसिस ह्या विकारांमध्येसुद्धा होतो. मुंबई येथील पोदार रुग्णालयात ह्यावनस्पती पाठांचा उपयोग गेल्या पन्नास वर्षापासून होत आहे.

औषधाइतकीच आहार योजना देखील महत्वाची आहे.
स्त्रियांसाठी आहार :-
सुप्रजननासाठी स्त्रियांनी रोजच्या आहाराशिवाय कॅल्शियम व मॅग्नेशियमयुक्त बनणारे पदार्थ, मेथी, शेवग्याच्या शेंगा, बीट, अंजिर, द्राक्ष, कलिंगड, बाजरी, तीळ, उडीद, हिरव्या पालेभाज्या, सुकामेवा, ज्वारी, इ. सेवन करावेत.
पुरुषांसाठी आहार:-
ताजी फळे, दूध, लसूण, मुळा, बटाटे, तुप, उडीदडाळ, साखर, फरसबी, बीट, गाजर, इ. आहार पुरुषांनी सेवन करावा.

स्त्री-पुरुषांनी असा वेगवेगळा आहार का घ्यावा?
वरील आहारामध्ये शुक्र व आर्तव यांना कार्यक्षम करण्याची क्षमता असते. अपत्यपथामध्ये शुक्रनिवडीची क्षमता असते. अपत्यपथ, गर्भाशयमुख, गर्भाशय यांच्यामध्ये शुक्रनिवड व भृणरूजूकरण अवलंबून असते. वरील प्रकारचा आहार सुप्रजननासाठी आवश्यक ठरतो. शरीरशुद्धी, औषधीद्रव्ये आणि आहार यांचा विचार केल्यानंतर आता आपण वातावरणाचा गर्भावर काही परिणाम होतो काय ह्या विषयावर उहापोह करू या.

आपला आहार-विहार जीवनपद्धती या बाबी कशा असाव्यात हे आपण ठरूवू शकतो. ह्यात काही चुकीचे सेवन केले गेले तर त्याचा विपरीत परिणाम गर्भावर होऊ शकतो. ओझोन व कार्बन मोनॉक्साईड या वायूचे हवेमधील प्रमाण ज्या भागांमध्ये जास्त आहे, त्या भागातील गरोदर बायकांची मुले सदोष हृदय घेऊन जन्माला येण्याची शक्यता असते. हृदयाबरोबरच फुप्फुसावरही प्रदूषणाचा वाईट परिणाम होतो. गरोदरपणाच्या दुसऱ्या महिन्यात हृदयामध्ये व फुफ्फुसामध्ये असे दोष निर्माण होतात. अशा प्रकारचा अभ्यास कॅलिफोर्नियातील शास्त्रज्ञांनी केला आहे. ह्यासाठी योग्य पद्धतीने व तज्ञ मार्गदर्शनाखाली प्राणायाम करणे हितकर ठरू शकते.

ह्या सर्व गोष्टींचा विचार करून केलेली शास्त्रशुद्ध आयुर्वेदीय चिकित्सा दाम्पत्याला सुप्रजननासाठी एक वरदानच ठरेल ह्यात शंका नाही.

"गर्भसंस्कारांचा अंधश्रध्द सापळा". . . . दैनिक लोकसत्ता आणि वास्तव

"गर्भसंस्कारांचा अंधश्रध्द सापळा". . . . दैनिक लोकसत्ता आणि वास्तव

डॉ. चंद्रकांत संकलेचा व डॉ. अरुण गद्रे ह्यांच्या लेखाचा कल हा प्रामुख्याने वैदू व भोंदू अशा आयुर्वेदीय वैद्यक व्यावसायिकांबाबत जाणवतो. असे असले तरीही ह्या उभयतांचे आयुर्वेदाचे ज्ञान उथळ असल्याचेही जाणवते. आयुर्वेदाबाबत त्यांनी केलेली विधाने व परीक्षणे, ‘संस्कार’ ह्या संकल्पनेकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन अशास्त्रीय दिसतो. मोजक्या रुग्णांकडील ऐकीव माहिती शास्त्रीय कसोट्यांवर पडताळून न पाहता त्यावर आरोपपत्र सदृश मतप्रदर्शन करणे हे योग्य वाटत नाही.

सद्यस्थितीत गरज नसतांनाही अनेक डॉक्टर सिझेरियन सारख्या शस्त्रक्रिया, अवाजवी वैद्यकीय तपासण्या, गर्भाशय निर्हरण शस्त्रक्रिया (Histrectomy) करीत असतात. किंबहुना नर्सिंगहोम / हॉस्पिटल्सचा पायाच अशा गोष्टींवर उभारलेला असतो. अर्थात डॉक्टर म्हटले की त्याच्या जीवनात ‘अर्था’ शिवाय अर्थच नसतो. उत्तम गुण मिळवून पास झालेल्या विद्यार्थ्याला डॉक्टरच बनायचे असते कारण आजूबाजूच्या डॉक्टरांची भरभराट तो आपल्या डोळ्याने बघत असतो. मी एक चित्रकार होणार किंवा कवी होणार असे म्हणणारा हुशार विद्यार्थी विरळाच.

बुडती हे जन देखवे ना डोळा
येतो कळवळा म्हणोनिया –

हे जगद्गुरू तुकाराम महाराजांच्या अभंगातील अवतरण ह्याठिकाणी चपखल असले तरीही डॉक्टर द्वय वैद्यकीय व्यवसायातील इतर अनैतिक बाबींकडे लक्ष देत असल्याचे आमच्या वाचनात नाही. कोणतेही शास्त्र सर्वार्थाने परिपूर्ण असू शकत नाही हे दोघांनाही माहीत असेलच.

भारतीय वैद्यक शास्त्रात अनेक संस्कार वर्णन केलेले आहेत, त्यापैकी ‘डोहाळे जेवणाचा’ संस्कार डॉक्टरांच्याही घरी असेलच. हिंदूंमध्ये गरोदरपणातील हा संस्कार म्हणजे एक पर्वणी समजला जातो. अन्य संस्कारात ‘विवाह संस्कार, नामकरण संस्कार, सप्तपदी, कर्णवेधन, नासावेधन’ असे अनेक संस्कार शास्त्रात वर्णन केले आहेत. ह्याशिवाय मंत्रोच्चारांमध्ये अथर्वशीर्ष, गायत्रीमंत्र, रामरक्षा, आचमन हे सर्व संस्कार डॉक्टरांच्या म्हणण्याप्रमाणे सर्व लोकांनी त्वरित बंद करावेत. विवाहसंस्कार तर तज्ञ डॉक्टरांनी मुळीच करू नये कारण त्यामध्ये पैशाचा, अन्नाचा, वेळेचा अपव्यय खूप मोठ्या प्रमाणात होतो. तो पैसा डॉक्टरांनी आपल्या गावातील शेतकरी किंवा गरिबांना वाटून टाकावा, त्यातून कळवळ्याची प्रतिमा अधिक उजळून निघेल.

अनेक वृत्तपत्रे जाहिरातीच्या रूपाने कधी आरोग्य तर कधी प्रचार या मोहमयी नावाखाली स्वप्ने विकत असतात. बरे न होणाऱ्या आजारांविषयी भंपक जाहिरातींद्वारे शास्त्रीय पुरावा नसतांना जाहिराततंत्राच्या मार्गाने बाजार करतात. त्या बाजारात एकजण फसला की दुसरा फसतो व नकट्या गुरूंचा संप्रदाय तयार होतो. भारतातील अनेक राष्ट्रविधाते ह्यांच्या नावाचा उल्लेख गर्भसंस्कारांमध्ये कोणी करत असेल तर तो आईच्या मनात सकारात्मकतेचे बीज पेरण्याच्या हेतूने केलेला असतो. ह्याचा अर्थ त्यांच्या मातापित्यांना संस्कार माहीत नव्हता असा होत नाही. आचारवंत, विचारवंत संस्कारक्षम मातापित्यांच्या पोटी उत्तम संतती निर्माण होऊ शकते. त्यात विचारांचा मोठा भाग असतो. विचार हे विकत घेता येत नाहीत. अर्थात अॅलोपॅथिक डॉक्टरांच्या दुकानांमध्ये समुपदेशन फुकट मिळत नाही आणि ते त्यांना परवडतही नाही. आचारसंहिता व नीतीनियम न पाळणारे, समव्यावसायिकांकडून पैसे घेणारे महाभाग आम्ही मुंबईमध्ये पाहिले आहेत. एका सर्जनने तर जखमेला घातलेले टाके रुग्णाकडे पैसे नसल्यामुळे उसवून टाकले. ह्याचा अर्थ, सगळेच सर्जन काही तसेच असतात असे नाही. ह्याउलट एका मूत्रविकार तज्ञाने फोलीज कॅथेटर आणण्यासाठी स्वतःच्या खिशातले पैसे देऊन डोळ्यात अश्रू आणले. व्यवसायाचे बाजारीकरण होऊ नये असे मलाही नक्कीच वाटते.

माजी राष्ट्रपती कै. डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम ह्यांची पुस्तके डॉक्टरांनी वाचावीत म्हणजे त्यांना कळवळा, तितीक्षा, मायाळूपणा, प्रज्ञा, अध्यात्म हे शब्द आकलन होण्यासाठी मदत होईल. भारतातील जेष्ठ नेते, लोकसभेचे माजी सभापती श्री. मनोहर जोशी तसेच प्रथितयश सिने अभिनेत्री जया बच्चन, हेमा मालिनी, रेणुका शहाणे, आदेश बांदेकर, सुकन्या कुलकर्णी तसेच कालनिर्णयकार ज्योतिर्भास्कर जयंत साळगांवकर अशा तज्ञांनी गर्भसंस्कारांविषयी गौरवोद्गार काढलेले आहेत.

डॉक्टर द्वयांच्या भावंडांपैकी काही प्रसिद्ध अॅलोपॅथिक डॉक्टर मुंबईच्या अगदी मध्यवर्ती व मोक्याच्या ठिकाणी ‘गर्भसंस्कार केंद्रे’ चालवितात. ह्यातून त्यांचा वैज्ञानिक दृष्टीकोन दिसून येतो. नजीकच्या काळात शिशुसंस्कार केंद्रे उघडण्यात येतील, त्यात मुंडनविधि, वर्षावर्धनविधि, लिहिण्याचा विधि, बाळाच्या मेंदूला उत्तेजना देण्याचे तंत्र इ. विधि केंद्रात शिकविले जातील. तेव्हां कळवळ्याची जाती असलेल्या डॉक्टरांनी सुसज्ज राहावे.

मंत्र उच्चार हे एक वेगळे शास्त्र असून डॉक्टर द्वायांच्या विवाह संस्कारांमध्ये यज्ञाच्या वेळी हे मंत्रोच्चार नक्कीच झालेले असावेत. ह्या संदर्भात नासाच्या परीक्षणे दोघांनी अभ्यासावीत. डॉक्टरांनी दिलेली गर्भासंस्कारातील उदाहरणे सकारात्मक दृष्टीने दिलेली असतात त्यामुळे होलिस्टिक रिलॅक्झेशन होते. गर्भसंस्कारांमध्ये गर्भधारणापूर्व समुपदेशन असते. ह्यात लैंगिक शिक्षण, पाळीच्या तक्रारी, पहिल्यांदा शारीरिक संबंध ठेतांना येणाऱ्या अडचणी, अनुवांशिक विकारांचे ज्ञान व त्याविषयी शंका समाधान मनमोकळेपणाने केले जाते. त्याचबरोबर विवाहपूर्व समुपदेशन ह्यांसारखे अनेक विषय शास्त्रोक्त पद्धतीने हाताळले जातात. त्यासाठी आयुर्वेदीय संहिता ग्रंथोक्त संदर्भ विचारात घेऊन त्यांना विज्ञानाची जोड दिली जाते.

प्रज्ञावंतांसाठी संदर्भ उद्धृत करीत आहे. –
चरक शारीरस्थान ८/२७ – २८; चरक शारीरस्थान ४/४; सुश्रुत शारीरस्थान २ – ३२; सुश्रुत शारीरस्थान ३/६; अष्टांगहृदय शारीरस्थान १/३७ – ४३; अष्टांगसंग्रह शारीरस्थान १/६८; चक्रदत्त च. वि. ८/१४ असे अनेक संदर्भ देता येतील.

मार्गाधारे वर्तावे विश्व हे मोहरे लावावे l ज्ञानेश्वरी ३/१७१
आमच्या शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे वागून इतरांना त्याच मार्गाने जाण्यास प्रवृत्त करावे असा ह्याचा मतितार्थ आहे. त्यामुळे आम्हीसुद्धा श्रेयसी प्रजेसाठी संहिताकालीन संदर्भ अभ्यासून विज्ञाननिष्ठ दृष्टीने गर्भिणी स्त्रियांचे समुपदेशन करतो. आमच्या कोणत्याही शहरात “गर्भसंस्कार लेन” नाहीत, किंवा डॉक्टर हाउस सारखे “गर्भसंस्कार हाउस” किंवा “गर्भसंस्कार नर्सिंगहोम्स” नाहीत. जगण्याची लढाई आमच्यापैकी अनेक डॉक्टरांनी १९७२ सालच्या दुष्काळात सुद्धा केली आहे. प्रेरणा आणि सहकार्यामुळे दुर्गम भागातले डॉक्टर राजधानीच्या ठिकाणी स्थिरावले आहेत. १९५६ साली माझ्यावरही गर्भसंस्कार केले नाहीत पण संस्कारित आई-बाबांमुळे शिवाजी, ज्ञानेश्वर, अभिमन्यू, रवींद्रनाथ टागोर, आईनस्टाईन ह्यांच्या विचारांची प्रेरणा मिळाल्यामुळे मी आज येथवर पोहोचलो. अर्धनग्न, अर्धपोटी, अशिक्षित आई-बापापोटी जन्मलेली मुले असो की जन्मपूर्व, गर्भावस्थेत व जन्मानंतर केलेल्या संस्कारांमुळे स्मशानात जळणाऱ्या प्रेताच्या प्रकाशात अभ्यास करून असो, संस्कारांच्या सहाय्याने मनुष्य कर्तृत्वसंपन्न होऊ शकतो, इतिहास घडवू शकतो.

“संस्कार” हा विषय अतिशय गंभीर आहे. त्यासाठी ओशोंच्या विचारांवर आधारित “काम, परमात्म्याची सृजनशक्ती” हा फेसबुक किंवा मराठीसृष्टी.कॉम वरील लेख डॉक्टरांनी विवेकबुद्धीने आवर्जून वाचावा.

गर्भसंस्कारात खालील गोष्टींचा अंतर्भाव होतो.

विवाहापुर्व समुपदेशन संस्कार, बीजसंस्कार, ग र्भाधान संस्कार, आहार संस्कार, मासानुमासिक परिचर्या संस्कार, विहार (समुपदेशन) संस्कार, शृंगार संस्कार, ध्वनिध्यान संस्कार, गर्भसंवाद संस्कार, योगासने व प्राणायाम संस्कार, औषधी गर्भसंस्कार, सूतिका संस्कार, जातकर्म संस्कार ह्याशिवाय जातमात्र परिचर्या, रजस्वला परिचर्या, ऋतुमती परिचर्या इत्यादी गोष्टींचे वर्णन शास्त्रात आढळते.

झी २४ तास वाहिनीवर दि. १९ सप्टेंबर रोजी ‘ज्योतिष आणि गर्भजनन मंत्रोच्चार’ विषयावर सखोल मार्गदर्शन केले आहे. डॉक्टरांनी यूट्यूब किंवा इतरत्र हा कार्यक्रम पाहण्याचा प्रयत्न करावा.

गर्भसंस्कार आवश्यकता –

आजच्या दैनंदिन धावपळीच्या जीवनात खालील गोष्टींचे प्रमाण वाढत आहे.
वारंवार गर्भपात होणे, जन्मजात विकृतींचे वाढते प्रमाण, वाढते अनुवांशिक विकार, लहान मुलांचे मानसिक व्याधी तसेच इतर आजारांचे वाढते प्रमाण ह्या समस्यांवर “औषधी गर्भसंस्कारांद्वारे” उपाययोजना करता येऊ शकते.

गर्भावस्था का?

गर्भाचे पोषण मातेच्या रसापासून होते. आई काय बोलते, काय ऐकते, कसे वागते, काय खाते, काय पिते त्यानुसार परिणाम त्याचे परिणाम गर्भावर होतात.
गर्भाचे मन हे आई-वडिलांच्या मनाशी युक्त असते. गर्भिणी स्त्री ज्याप्रकारच्या कथा वार्ता ऐकेल त्यानुसार बाळाचे मन घडते. एकचित्त होऊन जे ती ऐकते त्यानुसार बाळाचे मन घडते. मातेच्या मानसिक अवस्थेचा परिणाम गर्भाच्या वाढीवर आणि योग्य वेळी प्रसूती होण्यासाठी कारणीभूत असतो असे सिद्ध झाले आहे. ह्यातून सिद्ध होते की आईची जीवनशैली, स्वतःचे संचित, आई-वडिलांचे गुणदोष आणि गर्भावस्थेतील उपचार ह्यांचा परिणाम अपत्यावर होतो.

बाळाच्या मेंदूचा ६० ते ७०% विकास गर्भावस्थेतच होतो व उरलेला जन्मानंतर पहिल्या ५ वर्षात होतो. बीज रुपात असलेल्या पुरुष व स्त्रीबीजापासून २.५ ते ३ किलो वजनाचे बाळ जन्माला येते. म्हणजेच गर्भाची सर्वात जास्त वाढ गर्भावस्थेतच होते.

गर्भसंस्कार म्हणजे काय?

निरोगी, सर्वगुणसंपन्न, उत्तम शारीरिक, मानसिक व बौद्धिक क्षमता, मनोवांछित संतति व्हावी ह्यासाठी गर्भधारणेपूर्वी व सगर्भावस्थेत केल्या जाणाऱ्या सर्व उपचारांना गर्भसंस्कार म्हणतात. तसेच बाळ जन्मल्यानंतर ५ वर्षांपर्यंत त्याची वाढ झपाट्याने होत असते. त्यावेळी करण्यासाठी अनेक संस्कार आयुर्वेदीय ग्रंथांमध्ये वर्णन केले आहेत.

श्रेयसी प्रजा – पुराणांचा संदेश . . .

आपल्या वंशामध्ये पूर्वीपेक्षा श्रेष्ठ वारस जन्माला यावा ही सृष्टीची इच्छा आहे, एवढेच नव्हे तर निसर्गही त्यासाठी धडपडत असतो. डार्विनच्या सिद्धांतानुसार प्रत्येक प्राण्यामध्ये पुढील वंश चांगला व्हावा ह्याची ओढ असते. आपल्या विलक्षण बुद्धिसामर्थ्याने मनुष्याने वेगवेगळ्या क्षेत्रात घेतलेली ही जणू गरुडझेपच आहे. मात्र ह्या खटपटीत नैतिक, बौद्धिक, अध्यात्मिक दृष्ट्या पवित्र राहून तमोगुणादि विकारांपासून मुक्त होऊन निस्वार्थ भावनेने प्राणीमात्रांचे कल्याण चिंतणाऱ्या मूळ मानवी प्रवृत्तीचा ह्रास होत गेला. परिणामी, व्यभिचारी, दुराचारी, संकुचित वृत्तीचा एक प्रचंड जनसमुदाय पृथ्वीवर जगत आहे. ह्याच वेगाने अध्यात्मिक व वैचारिक अधोगतीला जाणारा हा समुदाय भविष्यकाळात ह्या सृष्टीचे रक्षण करू शकेल का? अशी भयावह परिस्थिती आज निर्माण झाली आहे. ह्या भीतीला दूर करून नव्या दृष्टीने, नव्या पद्धतीने, गतकाळातील आदर्श विचारांचा नवा समाज निर्माण करण्यासाठी वेद पुराणातील उपदेशांचा मागोवा घेणे आवश्यक आहे.

गर्भसंस्कार नावाची संकल्पना समाजामध्ये रुजवण्याचा प्रयत्न आयुर्वेद व अॅलोपॅथिक तज्ञ करीत असले तरीही अपत्यप्राप्तीची इच्छा होण्यापूर्वी वेदपुराणातील घटनांचा मागोवा व त्याचा समग्र अभ्यास करणे हेच श्रेयसी प्रजोत्पादनाचे मूळ रहस्य आहे.

गौतम बुद्ध, श्रीराम, श्रीकृष्ण, छत्रपती शिवाजी, सम्राट अशोक, भगवान महावीर, संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, सर्वज्ञ श्रीचक्रधर स्वामी इ. विरक्त विचारश्रेणींचे महामानव, अन्यायाच्या विरोधात हातात समशेर उपसलेला वीर शिवबा ह्यांच्या चरित्राचा अभ्यास केला तर ह्यांचा जन्म हा निव्वळ योगायोग नव्हता तर विशिष्ट इप्सित साध्य करण्यासाठी व अखंड मानवजातीचे कल्याण चिंताणाऱ्या विचारश्रेणी असलेल्या दाम्पत्याकडून केल्या गेलेल्या तपसाधनेतून झाला होता.

प्रजनन व संतती निर्माण ह्यातील फरक –

सर्व जाती, धर्म, पंथांची व सर्व सामाजिक आर्थिक व बौद्धिक स्तरातील माणसे समविचारी नाहीत किंबहुना आध्यात्मिक, वैचारिकदृष्ट्या बहुसंख्य गण अजूनही मागासलेले आहेत. मग अशा लोकांनी संतती जननाचे वैश्विक प्रयोजन ज्ञात असेल का? स्त्रीरोग व प्रसूती विषयाच्या चिकित्सक म्हणून काम करीत असतांना बहुतांश दांपत्य ही अनियोजित प्रणयातून मुले जन्माला घालतात व लोकसंख्या वर्धन करण्याखेरीज समाजाला कसलेही योगदान देत नाहीत असा माझा अनुभव आहे. ह्या प्रक्रियेला प्रजनन म्हणता येईल का? ह्याउलट, पुरण कथांमध्ये कंसाचा वध करून माता-पित्याची बंदिवासातून सुटका करण्यासाठी जन्मलेला भगवान श्रीकृष्ण, गंगापुत्र भीष्माचा संहार करण्यासाठी तपसाधनेने शिखंडीच्या रुपात जन्मलेली अंबा, धर्माचा बाजार मांडून मानवतेची गळचेपी करणाऱ्या धर्ममार्तंडाने जेव्हां विठ्ठल पंतांचा अतोनात छळ केला तेव्हां अशा कर्मठांना खऱ्या धर्मांचे व मानवी जीवनाचे अनमोल मार्गदर्शन करण्यासाठी वयाच्या सोळाव्या वर्षी ज्ञानेश्वरी लिहिणारे संत ज्ञानेश्वर अथवा जुलमी राज्यकर्त्यांच्या पाशवी अत्याचारांचा सूड उगवण्यासाठी जिजाऊने शंभू महादेवांकडून मागून घेतलेला नवसपुत्र शिवबा ! ह्या उदाहरणांकडे पहिले तर हे देखील मनुष्य योनीमध्ये जन्माला आले परंतु त्यांनी आपल्या अलौकिक कर्तृत्वाने जगाला कसे दिपवून टाकले हे सांगण्याची गरज नाही. मग सामान्य माणसापेक्षा त्यांचे वेगळेपण काय? तर हे वेगळेपण म्हणजे त्यांच्या जन्माला येण्याचे काही निश्चित प्रयोजन होते, जे की किडा मुंगी प्रमाणे उठसूट जन्माला येणाऱ्या माणसाच्या बाळांना असतेच असे नाही. अशी योगायोगाने जन्माला आलेली प्रजा म्हणजे ‘संतती’ होय. त्याला श्रेयसी प्रजा म्हणता येत नाही. मात्र विशिष्ट उद्देशाने तपस्वी प्रयत्नांनी व कल्याणकारी चिंतनातून प्रकर्षाने जन्माला घातलेली ‘सुप्रजा’ निर्माण करणे ह्याला प्रजनन किंवा ‘प्रकर्षाने जनन’ असे म्हणता येईल. हा फरक जाणकारांनी समजून घेणे महत्वाचे आहे.

प्रजनन ही बाब नैसर्गिक नसावी –

हे शीर्षक पाहून वाचकांना थोडा भ्रम उत्पन्न होईल. मग थोड्या संयमाने विषय समजून घेतला तर त्याची व्याप्ती लक्षात येईल. संतती निर्माण व प्रजनन ह्यातील भेद आता लक्षात येईल. नैसर्गिकपणा म्हणजे माणसाच्या सहज वागण्यातून व नैसर्गिकपणे असलेल्या स्त्री – पुरुष आकर्षणातून निर्माण झालेली प्रणय प्रक्रिया व त्यातून निर्माण होणारी संतती म्हणजे पुनरुत्पादन होय. अशा अपत्यांच्या जन्माचे प्रयोजन निश्चित असते असे नाही व म्हणून त्यांच्या पासून घडणारी कार्ये देखील विशेष उल्लेखनीय असतील असे नाही. व्यभिचारी वृत्तींमधून किंवा केवळ कामवासनेची तृप्ती करण्यासाठी केलेल्या मैथुनातून निपजलेली प्रजा ही समाजघातक असू शकते. सुसंस्कृत घरातील व उच्चविद्याविभूषित लोकांनी गुन्हेगारी केल्याची उदाहरणे बोटावर मोजण्याएवढी सापडतात. मात्र मूर्ख मातापित्यांच्या निकृष्ट संस्कारातून जन्मलेली मुले बालवयापासूनच कुकर्मे करण्यास प्रवृत्त होतात. अशा बालकांच्या जन्माचे व जन्मानंतरच्या कार्याचे प्रयोजन दाम्पत्याला माहीत नसते म्हणून असा नैसर्गिकपणा श्रेयसी प्रजेचे उद्दिष्ट पूर्ण करू शकत नाही.

सद्गुणी व मेहनती अपत्यप्राप्तीच्या इच्छेखातर सदर दाम्पत्य जेव्हा एखाद्या धार्मिक विधिप्रमाणे शरीर व मनाचे पावित्र्य राखून एकमेकांमध्ये रममाण होतात व स्वतःच्या विकाररहित अवस्थेत श्रेयसी प्रजेच्या उत्पादनार्थ प्रणय करतात तेव्हा त्यास कृत्रिमपणा म्हणावा लागेल. येथे मिलन ही जरी नैसर्गिक आकर्षणाची अवस्था असली तरी अपत्यप्राप्तीचा उद्देश येथे निश्चित असतो व त्यासाठी तपःसाधनेचा खटाटोप असतो. त्यामुळे यशदायी संतती लाभते. ह्या अधिकच्या प्रयत्नांना व कल्याणकारी चिंतनाला कृत्रिमपणा म्हणावा लागेल, जो सर्वांमध्ये सहजपणे नसतो पण कल्याणकारी अपत्य प्राप्तीसाठी जोपासावा लागतो.

मैथुन हा मजेचा विषय नाही –

अपत्य उत्पादनार्थ मैथुन ही अनिवार्य बाब असली तरीही श्रेयसी प्रजोत्पादनासाठी मैथुन ही क्रिया सर्वस्व नाही. श्रेयसी प्रजेच्या प्राप्तीसाठी आवश्यक असणाऱ्या अनेक बाबींपैकी ती एक पायरी आहे. कदाचित इतर पायऱ्यांहून तिचे महत्व वेगळे असेल पण यशाचे शिखर सर करण्यासाठी सर्व पायऱ्या सर कराव्याच लागतात. पुराणामध्ये मुळात केवळ अपत्यप्राप्तीसाठी इच्छेपोटीच मैथुन करण्याची उदाहरणे सापडतात. पशु-पक्षांमध्ये केवळ विशिष्ट हंगामात नर-मादी एकत्र येतात व एकदा गर्भधारणा झाली की पुन्हा प्रणय हा विषय पिल्लांच्या जन्मापर्यंतच काय तर दुसरे अपत्य प्राप्त करण्यापर्यंत अवलंबला जात नाही. मध्यंतरीच्या काळात ते नर मादी एकत्र असले तरी मैथुन मात्र करीत नाहीत. फक्त मानव सोडला तर जगातला कोणताही पशु सदानकदा मैथुन करीत नाही. हे मानवाचे पशुपेक्षा अधिक विकसित (?) असण्याचे प्रधान लक्षण आहे. हा मुद्दा जरी वाचकांना संभ्रमात टाकणारा असला तरी मनुष्य हा किती वासनिक आहे हे सत्य लपू शकत नाही. कलियुगातील माणूस जसा विविध विकारांच्या आहारी जाऊन त्याचे समर्थन करतो तसे ह्या प्रणय वासनेचेही करेल. पण पुराणांना ते मान्य नाही. केवळ मजेसाठी वा इंद्रियांच्या तृप्तीसाठी केलेला प्रणय हा उत्कृष्ट संतान निर्माण करू शकत नाही. मनोवांछित संततीची लालसा बाळगणाऱ्या दाम्पत्यांनी मैथुनाचे नियोजन करणे हे महत्वाचे आहे. त्यासाठी यथायोग्य विहित नमुन्यातील नियमांचे पालन करावे हा पुराणांचा संदेश आहे.

प्रणयातून साधना –

प्रणय हा मजेचा विषय नसून प्रजननाचा पाया आहे. कारण प्रत्यक्ष मैथुन प्रसंगी असणारे दाम्पत्याचे विचार, आचार, इच्छा कृती, भाव, स्वास्थ्य, मनोनिग्रह, मनोबल, देहबल इ. अनेक बाबी जशाच्यातशा अपत्यामध्ये येतात. नियोग पद्धतीने व्यासांच्या वराने भीष्माकडून गर्भवती होतांना एका स्त्रीने आपले डोळे त्याच्या तेजाला पाहून मिटून घेतले व तिच्या पोटी जन्मलेला धृतराष्ट्र हा जन्मांध राहिला. तशाच पद्धतीने दुसरी स्त्री व्यासांचे तेज पाहून निस्तेज झाली व तिच्या उदरी जन्मलेला पुत्र पांडु हा पंडुत्व ह्या आजाराने ग्रासला. राक्षस कुळातील हिरण्यकश्यपु दैत्याने दैत्य कुळाची शोभा वाढवणारा पुत्र व्हावा अशी अपेक्षा केली. मात्र ती स्त्री प्रणयप्रसंगी नारदमुनींचे चिंतन करीत होती. तिच्या चांगुलपणाने भक्त प्रल्हाद जन्माला आला. ह्या उदाहरणांकडे मनोरंजनाच्या कथा म्हणून न पाहता ज्ञानी माणसाने अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

आयुर्वेदामध्ये गर्भाधानविधि पूर्वी शुचिर्भूत होणे, मंगल स्वस्ति वाचन करणे, श्वेत वस्त्र घालणे, फुलांच्या माळा घालणे, ईश्वर आराधना करणे वर्णन केलेले आहे. ह्याचा विचार केला तर प्रणय हा साधनेमध्ये व्यत्यय उत्पन्न करीत नाही तर प्रणयातून प्रजोत्पादनासाठी साधना आवश्यक आहे.

उपसंहार –

श्रेयसी प्रजोत्पादनासाठी पुराणांचा अभ्यास करणे हे निश्चितच सोपे काम नाही. ह्याशिवाय बदलत्या जीवनशैलीच्या व पाश्चात्यांच्या बिनबुडाच्या संस्कृतीचा उदोउदो करणाऱ्या जनसामान्यांना ह्या विषयाची गंभीरता व महत्व पटेल अशी अपेक्षा करणे ही व्यर्थ आहे. परंतु पाश्चात्य वैज्ञानिक व विज्ञान युगात वावणारे तज्ञ जर ‘श्रेयस’ समाज निर्माणाचे स्वप्न दूर नाही. आजकालची तरुण पिढी बहुतांश बाबींचे नियोजन अगोदरपासूनच करतात ही चांगली बाब आहे. पण त्याचबरोबर वेद, शास्त्र, पुरण व आयुर्वेद ह्यांच्या उपदेशांचा विचार करून उत्तम प्रजा निर्मितीचे स्वप्न त्यांनी उराशी बाळगणे उचित ठरेल. येथे केवळ गर्भधारणापर्यंतच्या काळाशी संबंधित विचार प्रस्तुत केला आहे. गतकाळातील घटनांचा अर्थ लावण्याचा प्रयत्न केला आहे. ह्या विषयाची व्याप्ती खूप मोठी असून एका लेखामध्ये एवढा विस्तार सामावणे अशक्यप्राय आहे.

लेखक – प्रा. वैद्य सुभाष मार्लेवार
M.D. Ayurved (Gyn & Obs)
सहयोगी प्राध्यापक,
पोदार वैद्यक महाविद्यालय व रुग्णालय,
वरळी, मुंबई
भ्रमणध्वनी - +917738086299/ +919819686299
ईमेल – subhashmarlewar@gmail.com

गर्भसंस्कार

आजचा लोकसत्ते मधील गर्भसंस्कार यास अंधश्रध्दे चा सापळा हा लेख वाचुन समस्य आयुर्वेद प्रेमी खवळले आहेत. विषयच तसा आहे. आयुर्वेद शास्त्राचा द्यान नसलेला एखादा व्यक्ती उठतो व शास्त्रा विरुध्द काही तरी लिहतो म्हणजे काय ? लिहणारे देखील तुल्य बळ असायला हवे.
मुळात पुर्ण लेख वाचल्यानंतर लेख लिहणारया सन्माननीय डॉक्टरांना गर्भसंस्कार म्हणजे फक्त यंत्र, मंत्र, डॉल्बी संगीत, आहार व्यायाम व यासाठी भरपुर पैसा लागतो इतकेच माहीत आहे असे स्पष्ट जाणवते.
गर्भसंस्कार का विषयच मुळात जुना. मागील काही वर्षात वैद्य बालाजी तांबे यांच्या प्रयत्नामुळे तो परत फोकस मध्ये आला. वैद्य बालाजी तांबे यांनी गर्भसंस्कार या विषयावर हिन्दी, मराठी, गुजराती. इंग्रजी या भाषेत पुस्तक लिहले. पुस्तकाच्या लाखो प्रति हातोहात विकल्या गेल्या. यानंतर आयुर्वेदातील शास्त्रोक्त शिक्षण घेणारया कित्येक नामवंत डॉक्टरांनी यावर संशोधने करून , शास्त्रीय पुरावे समोर ठेऊन गर्भसंस्काराचे फायदे जगासमोर ठेवले. प्रत्येक गर्भवती स्त्री ला गर्भसंस्काराबद्दल आकर्षण निर्माण झाले. गर्भवती होण्यापुर्वीच गर्भसंस्कार करावे लागतात या उद्देषाने नवविवाहित जोडपे गर्भसंस्कारा साठी प्रत्येक आधुनिक स्त्री रोग तद्न्यांकडे चोकशी करु लागले. काळाची गरज ओळखुन काही स्त्री रोग तद्न्यांनी आपाप्ल्या दवाखान्यांमध्ये आयुर्वेद तद्यांच्या मार्गदर्शनाखाली गर्भसंस्काराचे क्लास सुरु केले, पुस्तके, सीडी विक्रिला ठेवल्या. वर पुर्वी म्हटल्याप्रमाणेच डॉक्टर द्वयींनाडॉक्टरांना गर्भसंस्कार म्हणजे फक्त यंत्र, मंत्र, डॉल्बी संगीत, आहार व्यायाम व यासाठी भरपुर पैसा लागतो इतकेच माहीत आहे. गर्भ संस्कार हे पुर्ण शास्त्र आहे.
गर्भसंस्कार या शास्त्रामध्ये
* गर्भधारणेपुर्वी शरीर शुध्दीकरण
* गर्भधारणेपुर्वीची काळजी
* गर्भावस्थेतील काळजी
* गर्भावस्थेत आहार
* राहणीमान
* गर्भाचा मासानुमासिक विकास कसा होतो याचे द्यान
* गर्भासस्थेत व्यायाम-योगासन
* गर्भिणीच्या सौदर्याची काळजी कशी घ्यावी
* प्रसव काळात काळजी कशी घ्यावी, मानसीक आरोग्य कसे जपावे
* प्रसुती पश्चात आई व बाळाची काळजी कशी घ्यावी
* बाळावर कोणते संस्कार कधी व कसे करावे
याची सांगोपान माहीती दिली जाते.
माननीय-सन्माननीय लेखक डॉक्टरद्वयींना माझा प्रश्न आहे की आहे का तुमच्या आधुनिक शास्त्रात ही माहीती. आजच्या विभक्त कुटुंब संस्कृतीमध्ये गर्भधारणा-गर्भावस्थेची सांगोपांग माहिती देणारे शास्त्र म्हणजे हे गर्भवती स्त्रीची आईच आहे. हे लक्षात घेणे महत्वाचे आहे.
मग गर्भवती स्त्रीद्वारे याचा अभ्यास सुरु झाल्यामुळे-गर्भसंस्कार क्लास केल्यामुळे नॉर्मल डिलेव्हरी होण्यासाठी , सिझेरीयन टाळण्यासाठी रुग्णांचा स्त्रीरोग तद्न्यांकडे तगादा सुरु झाला. गर्भसंस्कारातील नॉर्मल डिलेव्हरी साठी बस्ती चिकित्सा, वातानुलोमन चिकित्सा याचा फायदा होतो याची अक्षरक्षाः लाखो उदाहरणे देता येतील. पहिले जन्मलेले बाळ व गर्भसंस्कार करुन जन्मलेले बाळ यातील फरक सांगणारया हजारो आया साक्षीला उभे करता येतील, वारंवार होणारे गर्भपात, लाखो रुपये खर्चुन ही यशस्वी न होणारया आयव्हीएफ सारख्या पध्दती गर्भसंस्कारामुळे यशस्वी झाल्या हे आधुनिक डॉक्टर देखील मान्य करतात. गर्भसंस्कारातील आहार-विहार-राहणीमान-मासानुमासिक औषधी यामुळे गर्भातील बाळावर, गर्भवती स्त्रीच्या आरोग्या वर चांगला परीणाम पडतो हे काळाच्या कसोटी वर सिध्द झाले आहे. लेखक म्हणतात केरळ मध्ये गर्भसंस्कार नाही, केरळ मध्ये लोकांना ज्वारी देखील माहीत नाही ती फक्त महाराष्ट्रातच पिकते.
यामुळेच महाराष्ट्रातील काही विद्यापीठामध्ये गर्भसंस्कार या विषयावर प्रमाणपत्र कोर्स सुरु झाले आहे. मग या प्रमाणपत्रालाही अंधश्रध्दा म्हणायचे काय ??
शेवटी माननीय सन्मानीय लेखक
जीवनातील यशापयश व मनाची समृध्दी ही जरी कर्तृत्व व दैवावर अवलंबुन असली तरी त्याचे बीज गर्भसंस्कारातच असते हे लक्षात असु द्या.

प्रतिक्रिया देणार
डॉ. पवन लड्डा
लड्डा आयुर्वेदीक चिकित्सालय
लातूर
मो. ०९३२६५११६८१

सुप्रजनन - आयुर्वेदाच्या चष्म्यातून

सुप्रजनन - आयुर्वेदाच्या चष्म्यातून

गर्भावस्थेत किंवा प्रसूतीच्या दरम्यान माता-बालक मृत्यूचे प्रमाण अन्य देशांच्या तुलनेत भारतात सर्वाधिक आहे. लोकसंख्येच्या मानाने अपुऱ्या वैद्यकीय सुविधा हे त्याचे एक महत्वाचे कारण नक्कीच आहे. त्याशिवाय मुलीचे लग्नाचे वय हा देखील दुसरा मुद्दा लक्षात घेतला पाहिजे.

आयुर्वेदानुसार पुत्रप्राप्तीसाठी मुलीचे वय १६ वर्ष तर मुलाचे २१ वर्ष असावे. ह्या वयात गर्भधारणा झाली तर होणारे अपत्य सुदृढ होण्याची शक्यता सर्वात जास्त असते. शिक्षणाचा वाढता कालावधी, स्वतंत्र कुटुंबपद्धती, लग्नासाठी कायद्याची वयोमर्यादा, आर्थिक स्थैर्याची निकड, कार्यक्षेत्रात पदोन्नती अशा अनेक बाबींमुळे लग्नाचे वय वाढत जाते. परिणामी गर्भधारणा उशिरा होते. तणावग्रस्त जीवनशैली, धकाधकीचे वेळापत्रक, अनैसर्गिक रसायने व कृत्रिम रंगांनी ठासून भरलेली फास्ट फूड्स, व्यायामाची उणीव अशा कारणांमुळे शरीरात पेशीघातक परमाणूंची (फ्री रॅडिकल्स) निर्मिती होते. ह्या फ्री रॅडिकल्सचा घातक परिणाम जननयंत्रणेवर सातत्याने होत असतो. त्यात नव्याने भर पडली आहे विद्युतचुंबकीय उपकरणांची.

मोबाईल फोन, कॉम्प्युटर स्क्रीन, टीव्ही स्क्रीन, मायक्रोव्हेव, फ्लुरोसंट लाईट्स, ब्ल्यू टूथ सारखी असंख्य उपकरणे दैनंदिन व्यवहारात आता अगदी जीवनावश्यक होत आहेत. त्यांचा अनिष्ट परिणाम पुरुष आणि स्त्रीच्या जननक्षमतेवर अगदी रजोदर्शन काळापासून तर रजोनिवृत्तीपर्यंत होत असतो. पॉलिसिस्टिक ओव्हरियान सिंड्रोमचा (पी.सी.ओ.एस.) वाढता प्रादुर्भाव हा कदाचित त्याचाच परिणाम असू शकेल. विद्युतचुंबकीय लहरींपासून होणाऱ्या घातक किरणोत्सर्जामुळे संप्रेरकांचे (हॉर्मोनल) संतुलन बिघडते व त्यातूनच ह्या विकाराची बहुधा उत्पत्ती होते असे निष्कर्ष सापडतात.

दहा महिन्यांची गर्भावस्था:

अगदी ऋग्वेदापासून तर सत्यनारायणाच्या कथेपर्यंत मानवी गर्भावस्थेचा काळ दहा महिन्यांचा असल्याचे संदर्भ वाचण्यात आले आहेत. ह्याशिवाय चरक संहिता, काश्यप संहिता, हारित संहिता, भावप्रकाश अशा आयुर्वेदीय ग्रंथातही गर्भावस्था दहा महिन्यांचीच असल्याचे म्हटले आहे. ह्याबद्दल विचारमंथन करतांना अष्टांगहृदयातील एक श्लोक आठवला “मासि मासि रजः स्त्रीणां रसजः स्रवति त्र्यहम् l”. ह्याचा अर्थ स्त्रीला दर महिन्याला ऋतुस्राव होतो व तो तीन दिवस असतो. ह्या श्लोकाच्या आधारे महिना शब्दाचा अर्थ ग्रंथकर्त्यांना हा ऋतुदर्शनाचा कालावधि अपेक्षित आहे हे स्पष्ट दिसते. प्रत्यक्षात हा काळ २८ दिवसांचा असतो. असे १० महिने म्हणजे बरोबर २८० दिवस होतात. जगातील ८५% प्राकृत प्रसूती ह्या २८० व्या दिवशी होतात असा संदर्भ मिळतो. त्यादृष्टीने महिना म्हणजे २८ दिवसांचा कालावधी मानणे नक्कीच शास्त्रशुद्ध आहे. आयुर्वेदाच्या बिनचूकपणाचे हे एक उदाहरण नक्कीच समजता येईल.

अष्टांगहृदयात अशा दहा महिन्यांच्या गर्भावस्थेसाठी दहा औषधी कल्प दिले आहेत. ह्या कल्पांना सामान्यतः “मासानुमासिक कल्प” म्हणतात. २८ दिवसांच्या महिन्याच्या गणतीनुसार हे कल्प नक्कीच योग्य आहेत. सखोल अभ्यास केल्यावर लक्षात येते की हे कल्प गर्भाच्या सर्वांगीण पोषणासाठी व मातेच्या स्वास्थ्यासाठी अत्यंत उपयोगी आहेत. ह्या कल्पांचा वापर गर्भधारणेचा संकल्प निश्चित केल्यावर सुरु करावा. प्रत्येक कल्प हा येणाऱ्या पुढच्या महिन्याच्या पूर्वतयारीच्या दृष्टिकोनातून तयार केला आहे.

“औषधी गर्भसंस्कारांचे“ पूर्वकर्म . . . पंचकर्म:

गर्भधारणेपूर्वी काही विशिष्ट उपाययोजना करावी असा आयुर्वेदाचा सल्ला आहे. त्यात प्रथम पंचकर्मांने शरीरशुद्धी करून दोषांचे योग्य संतुलन साधणे हे एक महत्वाचे कार्य आहे. पंचकर्मात वमन (उलटी करणे), विरेचन (जुलाब), बस्ति (औषधी द्रव्यांच्या सहाय्याने एनिमा), नस्य (नाकात औषध टाकणे) व रक्तमोक्षण (रक्त काढणे) अशा ५ क्रिया आहेत. ह्याच पाच क्रियांना ‘शुद्धिक्रिया’ असेही म्हणतात. शुद्धी म्हणजे स्वच्छता. अर्थात ह्या क्रियांमुळे शरीर स्वछ होते, दोषांचे संतुलन राखले जाते. ही स्वच्छता करण्यामागे एक वेगळा विचार आहे.

गर्भधारणेच्या प्रक्रियेत पुरुषबीजाचे स्त्रीबीजाबरोबर मिलन घडून गर्भधारणा होते. म्हणजेच स्त्री शरीरात हा एक नवीन पाहुणा येतो. आपल्या घरी कोणी पाहुणा येणार असेल त्यावेळी आपण घराची जशी स्वच्छता करतो, सर्व वस्तू आपापल्या जागी ठेवतो, फ्लॉवर पॉट सजवतो, पडदे-चादरी बदलतो तसेच सर्व काही ह्या पाहुण्यासाठी पण केले तर पाहुणा आनंदित होणारच. येणारा पाहुणा सुद्धा जर आनंदी स्वभावाचा, निरोगी, मनमिळावू व स्वच्छ असेल तर भेटीचा आनंद द्विगुणित होतो. दररोज मल मुत्र साफ होत असले तरी सुद्धा अशी शरीर शुद्धी का करावी असा प्रश्न आपल्या मनात नक्कीच येईल. घरी दररोज झाडझूड करूनही आपण सणासुदीला जेव्हा कपाटे, पलंग व अडगळीच्या जागा स्वच्छ करण्यास सुरुवात करतो त्यावेळी लक्षात येते की अशा ठिकाणी किती घाण साठली आहे. ही स्वच्छता जर अशा प्रसंगी केली नाही तर त्याचे अनिष्ट परिणाम पुढे नक्कीच पहावयास मिळतात. ह्या दृष्टिकोनातून गर्भधारणेपूर्वी पंचकर्मांचे महत्व निर्विवाद आहे हे स्पष्ट आहे.

निरोगी व सशक्त पुरुषबीजासाठी . . . .

निरोगी गर्भधारणेसाठी आयुर्वेदाने सुदृढ पुरूषबीज व स्त्रीबीजाच्या निर्मितीवर विशेष भर दिला आहे. विद्युतचुंबकीय उपकरणांपासून निर्माण होणाऱ्या किरणोत्सर्जनाचा दुष्परिणाम पुरुष व स्त्रीबीजावर होतो. अशा दोषांचे निराकरण करण्याची किमया आयुर्वेदीय औषधी कल्पांमध्ये आहे. आयुर्वेदिक व्यावसायिक दैनंदिन चिकित्सेत असे कल्प वापरत आहेत. शुक्रवर्धक, वाजीकर, शुक्रस्तंभक असे विविध गुण वनस्पतींमध्ये आढळतात. ह्याशिवाय रेडिओ प्रोटेक्टिव गुणधर्मही त्यापैकी काही वनस्पतींत आढळतात. अशा कल्पांचे सेवन पुरुषाने किमान २ महिने करावे आणि मगच गर्भधारणेचा संकल्प करावा. व्यावसायिकांनी डोळसपणे औषधी कल्पांतिल घटकांचा विचार करून मगच चिकित्सेत वापर करावा.

निरोगी व सक्षम स्त्रीबीजासाठी . . . .

पुरुषबीजाप्रमाणेच स्त्रीबीजही निरोगी व गर्भधारणेसाठी सक्षम असणे नितांत आवश्यक आहे. आयुर्वेदात सुयोग्य फलधारणेसाठी अत्यंत प्रभावी औषधी कल्प वर्णन केलेले आहेत. बीजकोषातून स्त्रीबीजाची परिपक्वता योग्यवेळी होण्यासाठी व गर्भाशयाची स्थिती सुधारून गर्भधाराणेसठी योग्य करण्यासाठी ह्या औषधी कल्पांचा उपयोग होतो. नवीन संशोधनात असे निदर्शनास आले आहे की फलघृत पाठातील १८ वनस्पतींपैकी १० वनस्पती रेडिओ प्रोटेक्टिव आहेत. “एतत्परं च बालानां ग्रहघ्नं देहवर्धनं” (अष्टांगहृदय, उत्तरस्थान ३३/६७) ह्या श्लोकानुसार ‘ग्रहघ्न’ ह्या शब्दाचा अर्थ ग्रंथकर्त्यांना “ग्रहांपासून उत्पन्न होणाऱ्या कॉस्मिक किरणांपासून संरक्षण” असा अभिप्रेत असावा असे वाटते. ग्रंथनिर्मितीच्या काळात मोबाईल किंवा अन्य विद्युतचुंबकीय उपकरणे नसल्याने ग्रहांच्या स्वरूपात किरणोत्सर्जन असा तर्क करणे चुकीचे होणार नाही. अशा किरणोत्सर्जाचा दुष्परिणाम, त्यापासून संरक्षण करण्याची गरज आणि उपाय शास्त्राने आपल्याला सांगितले आहेत.

पहिल्या महिन्यासाठी -
रजोदर्शनाचा अपेक्षित दिवस उलटून गेल्यावरच बहुधा गर्भधारणा झाल्याचे लक्षात येते. तोपर्यंत पहिला महिना संपत आला असतो किंवा संपून गेलेला असतो. मग पहिल्या महिन्यासाठी सांगितलेला औषधी कल्प नेमका केव्हा सुरु करावा असा संभ्रम निर्माण होतो. पहिल्या महिन्याच्या पाठाचा सखोल अभ्यास केल्यावर आपल्या लक्षात येईल की ह्यातील वनस्पती गर्भधारणेची पूर्वतयारी करण्यासाठीच योजलेल्या आहेत. ह्या पाठातील पहिलीच वनस्पती आहे ‘जेष्टमध’. छातीत साठलेल्या घट्ट कफाला पातळ करून बाहेर काढून टाकण्यासाठी ह्या वनस्पतीचा वापर सर्वांना माहिती आहे. गर्भाशय व बीजवाहिनीमध्ये असलेल्या अंतस्त्वचेची रचना व श्वासवाहिनीतील रचना ह्यात साधर्म्य आहे. जेष्टमधाचा उपयोग ह्याही ठिकाणी “कफनिस्सारक” स्वरूपाचा होतो. योनिमुखासमीप श्लेष्मल पेशी फार घन असतील तर पुरूषबीज फालावाहिनी पर्यंत जाऊ शकत नाहीत. जेष्टमध सेवनामुळे ह्या श्लेष्मल पेशींना द्रवता किंवा तनु स्वरूप प्राप्त होते व बीजवहनाचे कार्य सुरळीत होते. ह्याचा दुसरा फायदा म्हणजे फलधारणा झाल्यावर बीजवाहिनीतून फलकोश गर्भाशयात स्थानापन्न होण्यास मदत होते. बीजवाहिनीतील स्निग्धपणा सुधारल्यामुळे फलकोष विनाअडथळा प्रवास करू शकतो आणि बीजवाहिनीअंतर्गत गर्भधारणा (एक्टोपिक प्रेग्नन्सी) होण्याची शक्यता टळते. ह्या सर्व गुणधर्मांचा विचार करता गर्भधारणेची पूर्वतयारी करण्यासाठी हा एक उत्तम कल्प ठरतो. मूत्रतपासणी करून गर्भधारणा निश्चिती झाल्यावर शेवटच्या रजस्त्रावाच्या दिवसापासून २९व्या दिवशी दुसऱ्या महिन्याचा कल्प वापरण्यास सुरुवात करावी.

दुसऱ्या महिन्यासाठी -
गर्भावस्थेच्या दुसऱ्या महिन्यात फोलिक अम्लाची विशेष गरज असते. ह्या पाठात वर्णन केलेल्या काळ्या तिळामध्ये फोलिक अम्ल प्रचुर मात्रेत उपलब्ध आहे. काही गर्भिणींमध्ये अंतःस्रावी ग्रंथींचे संतुलन बदलल्यामुळे पहिल्या तीन महिन्यात रजःस्रावाच्या नियत काळात हलका रक्तस्राव होतो. शिवाय मळमळ, उलट्या, पित्त, घशाशी जळजळ अशी लक्षणे होतात. ह्या लक्षणांवर नियंत्रण करण्याची क्षमता ह्या पाठात आहे.

तिसऱ्या महिन्यासाठी –
तिसऱ्या महिन्यात मॉर्निंग सिकनेस (मळमळ, उलट्या, भूक मंदावणे, चक्कर, आळस) अशी लक्षणे उत्पन्न होतात. नैसर्गिक गर्भपोषक व्हिटामिन्स A, B 1, B 2, C, E तसेच मँग्नेशियम, फॉस्फ़रस, कॅल्शियम ह्यांचा संतुलित संगम साधण्याचे कौशल्य ह्या वनस्पतींच्या मिश्रणात आहे. गर्भारपणातील मधुमेहाचे नियंत्रण व मळमळ उलट्या काबूत ठेऊन गर्भपोषणाचे कार्य चोखपणे करणारा हा पाठ ग्रंथात वर्णन केलेला आहे.

चौथ्या महिन्यासाठी -
होर्मोन्सचे संतुलन व्यस्त झाल्यामुळे गर्भावस्थेच्या ह्या काळात मधुमेह व उच्च रक्तदाब हेउपद्रव अधिक संभवतात. ह्याच काळात गर्भनाभी नाडीचे कार्य सुरळीतपणे चालू होते. त्यासाठी उत्तम शर्करा नियामक, पेशीरक्षक व इम्युनोग्लोब्युलिन्स वहनकार्य सुधारून गर्भाची व गर्भिणीची काळजी घेणारा हा गुणकारी पाठ ह्या काळात अतिशय उपयुक्त ठरतो.

पाचव्या महिन्यासाठी -
ह्या काळात गर्भाचा आकार वाढून मणक्यांवर थोडा अधिक भार पडू लागतो. त्यामुळे पाठदुखी सुरु होते. उदराचा दाब वाढल्यामुळे गुदभागातील शिरांवर दाब पडून मुळव्याधीचा त्रास होऊ लागतो. यकृत प्लीहेची निर्मिती होऊन रक्तपेशी तयार होऊ लागतात. रक्तकण निर्मितीसाठी उपयुक्त वनस्पतींचा अंतर्भाव ह्या पाठात आहे. नैसर्गिक कॅल्शियम, पोटॅशियम, आयर्न व झिंक असल्यामुळे पाठदुखीवर ह्या वनस्पती उपयोगी तर होतातच शिवाय जंतुसंसर्ग नियामक (अँटिबॅक्टेरियल) गुणांमुळे संसर्गजनित रोगांपासून बचाव होतो.

सहाव्या महिन्यासाठी -
ह्या महिन्यात गर्भिणीच्या वजनात जवळपास ६ किलो वाढ होते. त्यामुळे पाठदुखी अधिक वाढू शकते. गर्भाशयाचा आकार वाढतो व मुत्रप्रवृत्ती वारंवार होऊ लागते. पायांवर सूज येऊ लागते, चेहऱ्यावर आणि मानेवर शिरांचे जाळे दिसू लागते. जननेन्द्रियाकडे व स्तनांकडे रक्ताभिसरण वाढते. मळमळ, उलट्या, घशाशी जळजळ ही लक्षणे कमी होतात. परंतु मूत्रमार्गात जंतुसंसर्ग होण्याची शक्यता ह्या काळात जास्त असते. काळजी न घेतल्यास हा जंतुसंसर्ग वृक्कांना इजा होऊ शकते. ह्या लक्षणांचे नियंत्रण करण्याचे वृक्कसंरक्षक, शोथनाशक, कॅल्शियम, लोह, प्रथिने, ताम्र आणि बी व्हिटॅमिनस् युक्त गुण ह्या पाठातील वनस्पतींमध्ये आहेत.

सातव्या महिन्यासाठी -
गर्भावस्थेच्या निरनिराळ्या अवस्थांमध्ये विविध हॉर्मोन्सची आवश्यकता बदलत असते. सातव्या आणि आठव्या महिन्यात खासकरून प्रोजेस्टेरॉन नावाच्या हॉर्मोनची गरज सर्वाधिक असते. हे प्रोजेस्टेरॉन नैसर्गिक स्वरुपात प्राप्त करून देणारी वनस्पती ह्या पाठात सापडते. आधुनिक यंत्रणा, रसायनशाळा, प्रयोगशाळा अशी कोणतीही सुविधा नसतांना हजारो वर्षांपूर्वी ही वनस्पती आयुर्वेदात कशी शोधून काढली असेल हे कोडे आज सुटणे शक्य वाटत नाही. ह्या काळात गर्भाची रोगप्रतिकारक्षमता विशेष वाढीस लागते. आयुर्वेदात ह्याला ‘ओज’ म्हणतात. मातेच्या शरीरातून हे ओज, बालकाच्या शरीरात गर्भ-नाभी नाडी द्वारे जाऊ लागते परंतु काहीशा अस्थिर स्वरुपात असते. हे काम स्थिर स्वरुपात करण्यासाठी सातव्या महिन्याच्या पाठातील वनस्पती उत्तम कार्य करतात.

आठव्या महिन्यासाठी -
ह्या महिन्यात सेवन करण्यास सांगितलेल्या बहुतेक सर्व वनस्पती मुळांच्या स्वरूपात आहेत. ह्यात एक मुद्दा लक्षात घेण्यासारखा आहे मुळे झाडाला स्थैर्य देतात व जमिनीतील पोषक घटक झाडाच्या पाना-फुलांपर्यंत पोचवतात. आठव्या महिन्यात गर्भाला स्थैर्य देऊन पोषण करणे ह्या दोन सर्वात महत्वाच्या गोष्टी ह्या मुळांच्या माध्यमाने साध्य होतात. गर्भपोषणासाठी माल्टोझ, आयनोसिटॉल सारख्या आवश्यक अशा विविध जातीच्या शर्करा व अमिनो अॅसिड्स ह्या वनस्पती संयुगातून मिळतात. प्रभावी पेशीरक्षकांबरोबरच (अँटिऑक्सिडंट) यकृत, हृदय, वृक्क (किडनी), फुप्फुस, अस्थि-स्नायु व गर्भाशय ह्या रचनांना बळ देण्याचे कार्य ह्या संचामुळे होते. स्तन्य निर्मितीसाठी उपयुक्त यंत्रणा देखील ह्याच वनस्पतींनी कार्यान्वित होते.

नवव्या महिन्यासाठी -
बालकाचे शिर श्रोणी प्रदेशात स्थिर होते व बहुतेक प्रसूती पर्यंत त्याच स्थितीत राहते. ह्या काळात रसनेन्द्रिय पूर्णपणे कार्यक्षम होते. बालकाला गोड आंबट अशा चवी कळू लागतात. हात पाय ताणण्याची आणि भरपूर हालचाली करण्याची किमया सुरु होते. फुफ्फुसेही पूर्ण सक्षम झालेली असतात. ३५ व ३६ व्या आठवड्यात बालकाची लांबी (बालक उभे राहू लागल्यानंतर उंची म्हणतात) अधिक वाढत नाही कारण गर्भाशयाची क्षमता मर्यादित असते. ह्या काळात गर्भिणीला मूत्रप्रवृत्ती करण्यास जरा त्रास वाटतो. ह्या पाठातील वनस्पतींचा विशेष उपयोग गर्भाशयाच्या स्नायूंना सामर्थ्य देण्यासाठी होतो. जखमा लवकर भरून काढण्यासाठी तसेच स्तन्यप्रवर्तनासाठी आवश्यक गुण ह्या संचात आहेत. श्लेष्मल संस्थेचे पोषण करण्याच्या गुणामुळे प्रसव मार्गातील ओलावा किंवा स्निग्धपणा सुधारून प्रसवकार्य सुलभ करण्यास ह्या वनस्पती उपयोगी ठरतात.

दहाव्या महिन्यासाठी -
दहावा महिना, बालकाच्या आगमनाची हुरहुर लावणारा महिना. प्रसूतीच्या आधी १ ते २ आठवडे बालकाचे श्वसनाचे व्यायाम कमी होत जातात. गर्भजल मोठ्या प्रमाणात श्वसन मार्गात शोषले जाते. त्याचा परिणाम बालकाच्या श्वासाची घुर-घुर ह्या लक्षण स्वरूपात जन्मानंतरही काही काळ राहतो. गर्भजल कमी होऊन बालकाच्या त्वचेवर एक चिकट असा पांढरा कवचसदृश थर तयार होतो. ह्याला ‘व्हर्निक्स’ म्हणतात. हा थर घालवण्यासाठी गायीचे तूप आणि सैंधव हलक्या हाताने चोळावे. ह्याने त्वचा स्वच्छ होते, कांती उत्तम राहते व जंतुसंसर्गापासून संरक्षण होते. वृक्क (किडनी), फुप्फुस, अस्थि-स्नायु व गर्भाशय ह्या रचनांना बळ देण्याचे कार्य ह्या संचामुळे होते. स्तन्य निर्मितीसाठी उपयुक्त यंत्रणा देखील ह्याच वनस्पतींनी कार्यान्वित होते. गर्भावस्थेत एकंदरीत अधिक विश्रांती आणि सकस आहार घेण्यामुळे अन्नाचे पचन मंदावते आणि आमाची निर्मिती होते. ‘आम’ हा घटक अनेक रोगांचे मूळ होऊ शकतो म्हणूनच ह्या पाठात सुंठीचा समावेश केलेला दिसतो.

गर्भावस्थेतील अन्य काही लक्षणे -
स्ट्रेच मार्क्स (तणाव चिन्ह), प्रसूतीनंतर येणारा थकवा, दुधाची कमतरता, वयामुळे प्रसवमार्गात निर्माण होणारा कोरडेपणा, स्नायूंची शक्ती आणि लवचिकता कमी होणे अशा अनेक अडचणींवर खात्रीशीर उपाय आयुर्वेदात वर्णन केलेले आहेत. त्याबद्दल थोडक्यात माहिती:

स्ट्रेच मार्क्स -
स्ट्रेच मार्क्सला आयुर्वेदात ‘किक्किस’ म्हणतात. त्वचेचा रंग बदलणे, जळजळ होणे, खाज सुटणे, सुरकुत्या पडणे अशी लक्षणे गर्भिणीच्या उदर त्वचेवर होतात. गर्भाची जसजशी वाढ होते तसतशी ही लक्षणे वाढत जातात. कधीकधी तर त्वचा अगदी जळल्यासारखी दिसू लागते. ह्या लक्षणाची दखल आयुर्वेदाने आधीच घेतली आहे. सौंदर्य हे केवळ चेहऱ्याच्या त्वचेवर अवलंबून नसते तर शरीराच्या अन्य भागांवरही सौंदर्याच्या दृष्टीने लक्ष ठेवण्याची गरज आहे. म्हणून ग्रंथात ह्यावर खात्रीशीर उपाय वर्णन केला आहे. गर्भावस्थेच्या चौथ्या महिन्यापासून हा उपाय करण्याची आवश्यकता असते. “कुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते” असे एक संस्कृत सुभाषित आहे. म्हणजे एखादे वस्त्र जरी हलक्या दर्जाचे असले तरी ते स्वच्छ असल्यास शोभून दिसते. कोणाचा वर्ण गोरा किंवा काळा असला तरी नितळ, स्वच्छ असेल तरच शोभतो. किक्किस पासून संरक्षण करण्यासाठी कणेर, मंजिष्ठा, दारुहळद, यष्टिमधु, तुळस, पटोल पत्र, निंब, वाळा आणि चंदन ह्यांचा ताजा लेप उदरावर करावा असे ग्रंथात सांगितले आहे. त्याऐवजी ह्याच वनस्पतींनी सिद्ध केलेले तीळ तेल वापरले तरी चालू शकते.

प्रसुतीनंतरचा थकवा -
गर्भधारणा झाल्यापासून गर्भाच्या पोषणासाठी मातेच्या शरीरातून प्रत्येक धातूचा सारभाग सूक्ष्म प्रमाणात वापरला जातो, त्यातूनच गर्भाचे सर्व अंग प्रत्यंग तयार होतात. परिणामी गर्भिणीच्या शरीरात क्षीणता निर्माण होते, सर्व धातु दुर्बल होतात, त्यांची झीज होते. ही झीज भरून काढण्यासाठी, गर्भाशयाची शिथिलता घालवण्यासाठी, त्याचा प्राकृत संकोच होण्यासाठी, प्रसव काळातील श्रमांचा परिहार करण्यासाठी आणि त्यामुळे होणारा वातप्रकोप टाळण्यासाठी २५ वनस्पतींनी सिद्ध केलेले खास तेल ग्रंथात दिले आहे. अभ्यंगाचे आचरण नियमितपणे करावे. ह्याने वार्धक्य, श्रम व अनेक प्रकारचे वातरोग नियंत्रणात राहतात. अभ्यंगाने दृष्टी सुधारते, शरीर धष्टपुष्ट होते, आयुष्य वाढते, झोप शांत लागते, त्वचेची कांती सुधारते व शरीर सुदृढ बनते. डोके, कान व पाय ह्या भागांना तर अगदी नियमितपणे अभ्यंग करावे. अभ्यंगाचे हे लाभ ग्रंथात दिलेले आहेत. दिलेल्या २५ वनस्पतींनी सिद्ध केलेले हे तेल सूतिकेला अभ्यंगासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. प्रसूतीनंतर किमान २ महिने ह्या तेलाने अभ्यंग करावे.

दुधाची कमतरता -
स्तनपान काळात बालक सर्वस्वी मातेच्या दुधावरच अवलंबून असते, किंबहुना श्वसनासाठी प्राणवायू व्यतिरिक्त सर्वच पोषणाची संपूर्ण जबाबदारी मातेचीच असते. अशा अवस्थेत मातेच्या दुधाचे गुण सर्वोत्तम तर हवेतच आणि प्रमाणही मुबलक असणे नितांत गरजेचे आहे. नारायणी, क्लीतक, विश्वा, निशा, शृंगाटक, कलौंजी, चंद्रिका, कसेरू अशा अत्युत्तम गुणकारी वनस्पतींचे मिश्रण नियमितपणे घेतल्यास बालकाच्या सर्वांगीण पोषणाची व मातेच्या स्वास्थ्याची हमी नक्कीच देता येते. स्तनपानामुळे बालकाची रोगप्रतिकारक्षमता उत्तम राहते हे सिद्ध झाले आहे म्हणून अशा उत्पादनाची आवश्यकता अनिवार्य आहे.

प्रसवमार्गात कोरडेपणा -
आधी वर्णन केलेल्या, मुख्यतः वयाच्या वाढीमुळे प्रसवमार्गातील स्निग्धता किंवा ओलावा कमी होतो, स्नायूंची शक्ती आणि लवचिकता कमी होते, श्रोणिभागात ताठरपणा (रिजिडिटी) वाढतो. त्यामुळे प्रसवक्रियेत अडथळा येऊन फोर्सेप्स, एपिझिओटॉमी किंवा सिझर करण्याची पाळी येऊ शकते. अशी आपत्ती टाळण्यासाठी सुश्रुताचार्यांनी ‘मधुर कषाय द्रव्यांनी युक्त स्नेह दुधाबरोबर सिद्ध करून’ बस्ति व पिचुधारणासाठी वापरण्यास सांगितले आहे. त्रिफळा, यष्टिमधु व हरिद्रा ह्या वनस्पती स्वगुणांनी बस्ति व पिचुधारणासाठी सर्वश्रेष्ठ ठरतात. ह्या सिद्ध तेलाचा मात्राबस्ति आठवड्यातून २ वेळा व पिचुधारण दररोज रात्री ९व्या महिन्यापासून तर प्रसूती होईपर्यंत करावा. नुसते तीळ तेल वापरूनही अनेक वैद्यांनी ह्या प्रयोगाचे किती लाभ होतात हे सिद्ध केले आहेत.

शेवटी थोडक्यात महत्वाचे -
तज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार सकस आहार, सुयोग्य व्यायाम, पंचकर्म, मानसिक स्वास्थ्य, उत्तम औषधयोजना अशा सर्व बाबींचा संतुलित वापर केल्यास माता-बालक स्वास्थ्य सर्वोत्तम राहण्यात काही कमतरता राहू शकत नाही. मानसिक, आध्यात्मिक किंवा भावनिक संस्कारांव्यातिरिक्त “औषधी गर्भसंस्कार” करणे म्हणजेच “गर्भविकास व मातृपोषणाचा अद् भुत संगम” साधणे होय.

वैद्य संतोष जळूकर
अक्षय फार्मा रेमेडीज (इंडिया) प्रा. लि.

औषध विषयी .......

बहुराष्ट्रीय औषध कंपन्यांनी आपल्या नव्या औषधांच्या मानवी चाचण्या घेण्याकरता आंतरराष्ट्रीय मार्गदर्शक तत्त्वे आणि संबंधित कायदे यांची पूर्तता करणे अत्यावश्यक असते. परंतु भारतात मात्र कडक कायद्यांअभावी आणि सरकारच्या बेपर्वा कारभारामुळे या कंपन्यांचे चांगलेच फावले आहे. भारतीयांचा गिनीपिग म्हणून वापर करताना या कंपन्या कशाचीच भीडमुर्वत बाळगेनाशा झाल्या आहेत. त्याचा पंचनामा करणारे लेख..
'दे शात अनेक बहुराष्ट्रीय औषध कंपन्या बेकायदेशीरपणे 'क्लिनिकल ट्रायल'रूपी विध्वंस करत असून, त्यामुळे अनेक रुग्णांना जीव गमावावा लागला आहे. असे असूनही शासन या महत्त्वाच्या प्रश्नावर झोपा काढत आहे. चौकशी समिती नेमणे फार सोपे आहे. महत्त्वाच्या प्रश्नाबाबत लक्ष विचलित करण्यासाठीचा तो सर्वोत्तम मार्ग आहे..' हे उद्गार आरोग्य चळवळीतल्या कुणा कार्यकर्त्यांचे नाहीत, तर सर्वोच्च न्यायालयाचे आहेत! औषध कंपन्या भारतात गरीब रुग्णांवर करत असलेल्या 'क्लिनिकल ट्रायल'मधील (रुग्णांवरील औषधांच्या चाचण्या) गरप्रकार थांबवण्यासाठी त्वरित पावले उचलायची मागणी करणाऱ्या जनहित याचिकेच्या सुनावणीमध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने केंद्र सरकारला असे फटकारण्याएवढे काय घडले, हे थोडक्यात पाहू.
वैद्यकीय संशोधन आणि वैद्यकीय उपचार यांचे एक अतूट नाते आहे. मग तो एडवर्ड जेन्नरने लावलेला लसीचा शोध असू दे, वा फ्लेिमगने लावलेला पेनिसिलीनचा शोध असू दे! या प्रत्येक शोधामुळे वैद्यक तंत्रज्ञान व उपचार पुढे गेले आहेत. आज आढळणारी लसीकरण, गोळ्या, औषधे आदी वैद्यकीय आयुधे ही काही लोकांवर केलेल्या प्रयोगांतून पुढे आल्यामुळेच आपण त्यांचा आज लाभ घेत आहोत. म्हणूनच ते संशोधक आणि ज्यांच्यावर हे संशोधन केले गेले त्या व्यक्ती यांचे ऋण मानवी समाजावर कायम राहील. या संशोधनात विशिष्ट शिस्त पाळायची गरज असते. सुरुवातीला नवीन औषधाचे गुणधर्म प्रयोगशाळेत तपासले जातात. गिनीपिग, उंदीर, बेडूक, ससा अशा प्राण्यांवर त्याची चाचणी घेतली जाते. मगच माणसांसाठी ते कितपत गुणकारी आहे, त्याचे मानवी शरीरावर कोणते, किती, केव्हा दुष्परिणाम होतात, याचा अभ्यास करण्यासाठी काही व्यक्तींवर त्या औषधाची चाचणी घेतली जाते. त्याला 'क्लिनिकल ट्रायल' म्हणतात. हिटलरच्या फॅसिस्ट राजवटीत ज्यूंचा 'क्लिनिकल ट्रायल्स'मध्ये अमानुष दुरुपयोग केल्यामुळे त्याची पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी, प्रयोगात सामील होणाऱ्या रुग्णांचे मानवी हक्क जपण्यासाठी दुसऱ्या महायुद्धानंतर 'न्युरेन्बर्ग कोड' ही आचारसंहिता अस्तित्वात आली. प्रगत देशांत आता 'हेलसिंकी डिक्लरेशन' ही सुधारित आचारसंहिता लागू आहे, तर भारतातील 'भारतीय आरोग्यविज्ञान संशोधन संस्थे'ची आचारसंहिता बंधनकारक आहे. तिचाही पाया 'हेलसिंकी डिक्लरेशन' हाच आहे. पण ही आचारसंहिता डावलून भारतात या चाचण्या करता येतात, हे हेरून गेल्या काही वर्षांत अनेक औषध कंपन्यांनी क्लिनिकल ट्रायलसाठी भारताची निवड केली आहे. 
भारतात १०० हून अधिक कंपन्यांनी 'क्लिनिकल ट्रायल'चा सुमारे २५०० कोटी रुपयांचा धंदा आज उभारला असला तरी शासनाकडे मात्र भारतात किती क्लिनिकल ट्रायल्स चालू आहेत, याची निश्चित माहिती वा आकडेवारी उपलब्ध नाही. 'स्वास्थ्य अधिकार मंच' या संस्थेच्या अहवालानुसार, २००६ ते २०११ या सहा वर्षांत भारतात सुमारे ४०४६ क्लिनिकल ट्रायल्स झाल्या. पण सरकारकडे मात्र जून २०११ पर्यंत फक्त १८५० क्लिनिकल ट्रायल्सचीच नोंद झाली. कारण तशी नोंद करणे जून २००९ पर्यंत बंधनकारकच नव्हते.
इंदौरमधील एका शासकीय रुग्णालयात ३३०० रुग्णांवर ७३ औषधांच्या ट्रायल करण्यात आल्या. त्यात १८३३ लहान मुले, तर २३३ मानसिक रुग्ण होते. यापकी ८१ रुग्णांना गंभीर दुष्परिणामांना तोंड द्यावे लागले. त्यातील काहींचा मृत्यू झाला. त्यांच्या कुटुंबियांना कोणतीच नुकसानभरपाई देण्यात आली नाही, हे नंतर उघडकीस आले. या चाचणीशी संबंधित पाच शासकीय डॉक्टरांच्या खात्यांवर औषध कंपन्यांनी ५.१ कोटी रुपये जमा केले, असे आíथक गुन्हे अन्वेषण विभागाला नंतर आढळून आले. पण मध्य प्रदेश सरकारने त्यांच्यावर अजूनही कारवाई केलेली नाही. २३३ मानसिक रुग्णांवरील चाचणीसंदर्भात एम. जी. एम. मेडिकल कॉलेज हॉस्पिटल या सरकारी हॉस्पिटलमधील डॉक्टर दोषी आढळले. परंतु त्यांच्यावरही कारवाई करण्यात आलेली नाही. 'स्वा.अ. मंच'ने हे सर्व प्रसिद्धीला आणले. भोपाळच्या गॅसकांडग्रस्त २५० रुग्णांवर भोपाळ मेमोरियल हॉस्पिटलमध्ये- २००४ ते २००८ दरम्यान रुग्णांना त्याबाबत माहिती न देता त्यांच्यावर क्लिनिकल ट्रायल करण्यात आल्या असेही उघडकीस आले आहे. 
रुग्णांना पुरेशी माहिती न देता, विशेषत: त्यांना औषधाचे संभाव्य दुष्परिणाम समजावून न सांगता, त्यांना नुकसानभरपाई न देता त्यांच्यावर 'गिनीपिग'सारखे प्रयोग केले जात आहेत. दुर्धर आजाराने ग्रस्त अनेक गरीब व अशिक्षित रुग्ण, मानसिक रुग्ण, अपंग व्यक्ती मोफत उपचाराच्या आमिषाने, अज्ञानामुळे आणि परिस्थितीमुळे अशा प्रयोगांना बळी पडत आहेत. त्यांच्या मानवी हक्कांचे उल्लंघन तर होतेच; पण अनेकांना गंभीर दुष्परिणामांनाही तोंड द्यावे लागते. तर काहींच्या जीवावरही बेतते. जानेवारी २००५ ते जून २०१२ या काळात भारतातील ५७,३०३ रुग्णांवर क्लिनिकल ट्रायल्स करण्यात आल्या. त्यात ११,९७२ जणांमध्ये 'गंभीर घटना' घडल्या व २६४४ जण दगावले. पकी ५०६ 'गंभीर घटना' व ८० मृत्यू यांना ही औषधे जबाबदार आहेत असे निष्पन्न झाले. पकी फक्त ३८ मृत व्यक्तींच्या नातेवाईकांनाच नुकसानभरपाई मिळाली आहे. तीसुद्धा सरासरी फक्त २.७ लाख रुपये! काहींना तर केवळ ५० हजार किंवा एक लाख रुपयेच भरपाईदाखल मिळाले. हे लोण महाराष्ट्रातही पोचले आहे. २००६ ते २००९ मध्ये झालेल्या ३१५२ ट्रायल्सपकी महाराष्ट्रात पुणे-३००, मुंबई- ३११, नागपूर- ८२, औरंगाबाद- ५०, नाशिक- ५६ इतक्या चाचण्या झाल्या आहेत. त्यात दगावलेल्यांची आकडेवारी मात्र मिळाली नाही. यापकी अनेक चाचण्या कर्करोग किंवा तत्सम गंभीर आजारांबाबत असल्याने त्यात एरवीही मृत्यूचे प्रमाण जास्त असते.
या पाश्र्वभूमीवर खोलात गेल्यावर दिसते की, निष्काळजीपणा किंवा गरप्रकारामुळेही मृत्यू होतात. उदा. डॉक्टरांसाठी असलेल्या 'मिम्स' या सुप्रसिद्ध मासिकाच्या नोव्हेंबर २०१२ च्या संपादकीयात डॉ. गुलाटी यांनी दिलेले उदाहरण पाहा- बेयर या जर्मन कंपनीच्या रीव्हॅरोक्झाबेन या औषधाच्या चाचणीत १३ भारतीय दगावले. (संसदेला दिलेल्या यादीत फक्त पाचजणांचाच समावेश आहे!) पकी पाचजण अशा चाचणीत दगावले, की ज्या प्रकारच्या चाचण्या करायचे बंधन अमेरिकत आहे; पण भारतीय कायद्यानुसार नाही. वर्तमानपत्रांतून गहजब झाल्यावर काही प्रकरणांमध्ये नुकसानभरपाई दिली गेली. तीही सरासरी फक्त २.५ लाख रुपयेच!
क्लिनिकल ट्रायल्सवर नियंत्रण ठेवण्याची जबाबदारी 'ड्रग्ज कंट्रोलर'ची आहे. पण तिथला कारभार एकूणच औषध कंपन्यांच्या हिताची काळजी घेणारा आहे. हे मत औषधांबाबतच्या संसदीय स्थायी समितीनेही नोंदवले आहे! या समितीला 'ड्रग्ज कंट्रोलर'च्या कारभाराबद्दल पुढील धक्कादायक गोष्टी आढळल्या. २००१ ते २०१० या काळात ड्रग्ज कंट्रोलरने २१६७ औषधांना परवानगी दिली. त्या पकी तीन औषधांबाबतच्या फाइल्सच गायब होत्या! ती औषधे वाद्ग्रस्त होती. उरलेल्या ३९ औषधांबाबत पुढील आढळले - १) १३ (३९ टक्के) औषधांना अनेक विकसित देशांमध्ये परवानगी नव्हती.
२) २५ (६४ टक्के) औषधांबाबत नियमानुसार तज्ज्ञांचे मत घेतले नव्हते. जेव्हा मत घेतले तेव्हा अनेकदा कंपनीने बनवलेल्या पत्रावर 'तज्ज्ञां'नी सही केल्याचे स्पष्ट दिसत होते. 
३) ११ (२७ टक्के) औषधांबाबत पुरेशा रुग्णांवर संशोधन केले नव्हते. 
समितीला असेही आढळले की, जानेवारी २००८ ते ऑक्टोबर २०१० मध्ये ३३ औषधांना क्लिनिकल ट्रायल न घेताच परवानगी दिली गेली! खरं तर अशी सवलत फक्त तातडीच्या प्रसंगीच देता येते. या ३३ औषधांबाबत तशी तातडीची परिस्थिती नव्हती.
याचे कारण भारतात क्लिनिकल ट्रायलशी संबंधित नतिक आचारसंहिता अनेक औषध कंपन्या नावालाच पाळतात. आणि सरकारी यंत्रणाही त्याकडे जाणूनबुजून दुर्लक्ष करते. क्लिनिकल ट्रायलशी संबंधित नतिक आचारसंहिता पाळली जात आहे ना, रुग्णांचे मानवी हक्क उल्लंघले जात नाहीत ना, हे पाहण्यासाठी स्वतंत्र 'एथिक्स कमिटी' नेमण्याचे बंधन आहे. पण अशा समित्या नेमताना पाळायच्या पथ्यांबाबत सरकार आग्रही नाही. या समित्यांबाबत शासनाकडे पुरेशी माहितीही नाही. त्यांचे नियमन करण्याची पद्धत नाही. त्याचा फायदा घेऊन अनेक हॉस्पिटल्स किंवा संशोधन संस्था स्वत:च अशा समित्या तयार करतात, किंवा एखाद्या धंदेवाईक 'एथिक्स कमिटी'ला हे काम आऊटसोर्स करतात. ती कमिटी तपासणीचा फार्स करून आचारसंहिता पाळल्याचा दाखला देऊन टाकते.
क्लिनिकल ट्रायलवर देखरेखीचा अधिकार एथिक्स कमिटय़ांना देण्याचा प्रस्ताव आहे. पण कायदेशीर अधिकार असलेल्या 'ड्रग्ज कंट्रोलर' यंत्रणेने ते केले पाहिजे. क्लिनिकल ट्रायलमुळे संबंधित रुग्णाच्या आरोग्यावर दुष्परिणाम झाला आहे का, आणि झाला असल्यास किती नुकसानभरपाई द्यायची, हे 'एथिक्स कमिटी'ने ठरवावे, असे घाटते आहे. एकतर नुकसानभरपाई या विषयात या कमिटीचे सभासद तज्ज्ञ नसतात. मुख्य म्हणजे क्लिनिकल ट्रायल 'नतिकदृष्टय़ा ठीक आहे' असे म्हणून कमिटीने परवानगी दिल्यानंतर त्यांनीच हे निर्णय घेणे योग्य नाही. कारण दुष्परिणाम कमी आहेत, असे म्हणण्याकडेच त्यांचा कल असणे साहजिक आहे. नुकसानभरपाईची रक्कम ठरवताना दगावलेल्या व्यक्तीच्या उत्पन्नाच्या निम्मे उत्पन्नच हिशेबात धरले जाईल असा प्रस्ताव आहे. का, तर म्हणे कमावती व्यक्ती निम्मेच उत्पन्न कुटुंबावर खर्च करते! हा प्रस्ताव मान्य झाला तर कॉलेजच्या शेवटच्या वर्षांपर्यंत असलेल्या मुलाच्या वा मुलीच्या कुटुंबीयांना काहीच नुकसानभरपाई मिळणार नाही आणि गरीब माणसाचे कुटुंब तर वाऱ्यावरच सोडले जाईल. 
या अनागोंदीला जबाबदार आहे ती औषध कंपन्यांची नफेखोरी, वैद्यकीय संशोधनातील ढासळलेली नीतिमत्ता आणि कायद्यातील व नियमांतील त्रुटी. शिवाय त्यांची अपुरी, आपमतलबी अंमलबजावणीही.

गेल्या आठवडय़ात सर्वोच्च न्यायालयानं भारत सरकारला फटकारलं- 'अनेक औषध कंपन्या आपल्या देशातल्या नागरिकांना गिनीपिग्ज म्हणून औषधांच्या चाचण्यांसाठी वापरत आहेत. तेव्हा काहीतरी करा.' या फर्मानाची सरकार काय घ्यायची ती दखल घेईलच. परंतु यानिमित्ताने बहुराष्ट्रीय औषध कंपन्यांचे काळे उद्योग सर्वसामान्यांसमोर येणं गरजेचं आहे. या काळ्या कारवायांना 'जागतिक चेहरा' आहे. हा भयावह चेहरा उघड करणारा लेख..
आ ठ र्वषही झाली नाहीत या घटनेला. २००५ सालच्या नोव्हेंबर महिन्यात अमेरिकेचे तत्कालिन अध्यक्ष जॉर्ज बुश यांनी जगातला आतापर्यंतचा सर्वात मोठा असा आरोग्य सुधार कार्यक्रम जाहीर केला. त्यानुसार अध्यक्षमहोदयांना स्वत:च्या अधिकारात ७१० कोटी डॉलर्स इतकी प्रचंड रक्कम आरोग्यविषयक कार्यक्रमांसाठी खर्च करता येणार होती. रुपयांत धर्मातर केलं तर ही रक्कम भरते जवळपास ४० हजार कोटी रुपये. कसलाही आणि कोणालाही हिशेबच द्यायची गरज नव्हती त्यासाठी. बुश यांनी हा कार्यक्रम जाहीर केला आणि लगेचच त्या मुहूर्तावर जगभरात एका आजाराची साथ आली. सुरुवात झाली ती क्युबामधून. मग ब्राझील. मग मेक्सिको. नंतर तिसऱ्या जगातले आपल्यासारखे अन्य देश. बुश यांच्या कार्यक्रमानुसार जो आजार येण्याची शक्यता होती, त्यातलाच तो आजार होता. आणि बुश यांनी ज्या कंपनीला या कार्यक्रमानुसार घसघशीत मदत जाहीर केली होती, त्याच कंपनीचं औषध बरोबर त्या आजाराला लागू पडत होतं.
तो आजार होता- बर्ड फ्लु.
आणि ते औषध- टॅमी फ्लु.
आणि यातला दुसरा योगायोग म्हणजे ज्या कंपनीला बुश यांच्या आरोग्यप्रेमाचा फायदा मिळाला त्या कंपनीचं नाव- 'जिलाद लाइफ सायन्सेस.' या योगायोगाच्या पोटातला आणखी एक योग म्हणजे बुश यांचेच संरक्षणमंत्री डोनाल्ड रम्सफेल्ड हे या कंपनीचे संचालक होते. बुश यांच्या आरोग्यभानाचा इतका फायदा या कंपनीला झाला, की तो पाहून बहुअब्जाधीश झालेल्या रम्सफेल्ड यांनी ही कंपनी 'रोश' या बलाढय़ औषध कंपनीला विकून टाकली. या योगायोग मालिकेतला खरा योगायोग पुढेच आहे.
जिलाद लाइफ सायन्सेस विकली गेली, रम्सफेल्ड यांना गडगंज फायदा झाला आणि मग बर्ड फ्लुची तीव्रता कमी व्हायला लागली.
आता तिकडे क्युबाने आरोप केलाय की, हा आजार अमेरिकी कंपन्यांनी मुद्दाम पसरवला होता म्हणून. तीस वर्षांपूर्वी असाच आरोप अमेरिकेवर झाला होता.
तो होता- स्वाईन फ्लु हा कथित आजारही असाच ठरवून पसरवण्यात आल्याचा!
०
२००९ साली मी औषध कंपन्या, त्यांचं अर्थकारण आणि त्यामागचं राजकारण यावरच्या 'युद्ध जिवांचे' या पुस्तकाच्या कामात गर्क होतो. माझी त्यावेळची एक सहकारी पत्रकार लंडनमध्ये स्वाईन फ्लु या आजारानं आडवी पडली होती. तोपर्यंत या आजाराची हवा भारतात ताप ताप तापलेली होती. सर्व प्रसारमाध्यमांतून नुसता या आजार-वृत्ताचा पुर आलेला होता. या आजाराचं केंद्र पुण्यात होतं. त्याची दहशत इतकी होती, की समस्त पुणेकर तोंडाला फडकं लावून वावरू लागले होते. पुणेकरांचं बोलणं त्यामुळे आपोआपच गाळलं जात होतं. पुणेकरांच्या तोंडाला लगाम घालू शकतो म्हणजे हा आजार फार म्हणजे फारच तगडा असणार, याबाबत समस्त जनतेत एकमत होतं. या दहशतीच्या सचित्र कथा सर्वत्र प्रसिद्ध होत होत्या. हे सगळं वाचत असल्यानं लंडनमध्ये स्वाईन फ्लु या आजारानं आपण नक्की मरणार अशी माझ्या त्या सहकारी पत्रकाराची खात्रीच पटली. तिनं डॉक्टरांकडे 'मलाही टॅमी फ्लु हे औषध सुरू करा,' असा तगादा लावला.
लंडनमध्ये आपल्यासारखं नाही. म्हणजे औषधाच्या दुकानात जा आणि हवं ते औषध घ्या, असं करता येत नाही. इकडे आपल्या पुण्यात ज्यांची पोरं लहान होती ते आई-वडील दुकानांसमोर रांगा लावून लावून टॅमी फ्लु गोळ्या घेत होते आणि पोरांना चण्याफुटाण्यासारख्या देत होते. परंतु लंडनमध्ये तिला काही हे औषध मिळेना. तिथल्या डॉक्टरांनी तिला सांगितलं, 'तू रजा घे.. घरी आराम कर.. सारखं कोमट पाणी पित राहा.. जेवणात चांगली सुप्स वगैरे घे.. ताप आला तर पॅरासिटामोल घ्यायची. नाही तर काही नाही. आठ दिवसांनी परत चाचणी करू. त्यात स्वाईन फ्लु कायम राहिलेला दिसला तर टॅमी फ्लु सुरू करू.'
तिचा काही त्या डॉक्टरांवर विश्वास बसेना. 'भरगच्च औषधयादी देणारा तो चांगला डॉक्टर!' हे भारतीय संस्कार तिच्या रक्तात होते. त्यामुळे लंडनमधले डॉक्टर औषध देत नाहीत म्हणजे त्यांच्या ज्ञानशाखेची तपासणी करायला हवी असंच तिला वाटू लागलं. परंतु पर्याय नव्हता. तिला डॉक्टरांचं ऐकावंच लागलं. कारण स्वतंत्रपणे, मनाला येईल ते औषध घ्यायची सोय तिकडे नाहीच. त्यामुळे तिनं डॉक्टरांचा सल्ला मानला. आठ दिवस आराम केला. सांगितल्याप्रमाणे पथ्यपाणी केलं. मग ठरलेल्या वेळी चाचणीला गेली.
अन् तिला धक्काच बसला.
स्वाईन फ्लु गायब झाला होता. कोणतंही वेगळं औषध न घेता साध्या उपायांनी हा कथित जीवघेणा आजार बरा झाला होता. तिला ते इतकं अप्रुप वाटलं, की त्या आजारानुभवाची माहिती देणारा लेखच तिनं त्यावेळी रविवारच्या टाइम्स ऑफ इंडियात लिहिला.
तोपर्यंत इकडे महाराष्ट्रात जनकल्याणकारी सरकारने लक्षावधी टॅमी फ्लु गोळ्यांची ऑर्डर 'रोश' कंपनीकडे नोंदवली होती. 
०
१९३२ साली चीन आणि जपान यांच्यात युद्ध झालं होतं. तेव्हाचा जपान हा आक्रमक होता आणि चीन केविलवाणा. त्या युद्धात जपाननं चीनच्या हुनान प्रांतावर विमानहल्ला चढवला. विमानहल्ल्याचा सुगावा लागल्याने चिनी नागरिक पटापट लपले. पण त्यात विमानातून बॉम्ब पडले नाहीत. पडले ते ज्वारीसारखे दाणे. त्यावेळी कोणालाच काही वाटलं नाही. पण दोनेक दिवसांनी आसमंतातल्या कोंबडय़ा साथ आल्यासारख्या मरायला लागल्या. परिसरातली कोंबडी न् कोंबडी मेली आणि मग पाठोपाठ उंदरांचा सुळसुळाट झाला. नागरिकांना काही कळायच्या आतच हळूहळू एकेकाच्या काखेत गाठ यायला लागली. बघता बघता सारा परिसर प्लेगग्रस्त झाला.
काही दिवसांनी असाच विमानहल्ला झाला. त्यातून वेगळेच जंतू फवारले गेले. त्यातून 'ग्लँडर्स' या आजाराची लागण झाली. त्यात माणूस धडधाकटच राहतो, फक्त त्याचे पाय अक्षरश: सडतात.
पुढची कित्येक र्वष हजारो चिनी नागरिक सडक्या पायांचं हे ओझं ओढत जगत राहिले.
जपानच्या डॉ. शिरो इशी यानं नवनवे आजार शोधण्यासाठी इतके क्रूर प्रयोग केले आणि त्यात लाखोंचे जीव घेतले, की त्याची हकिकत कळली तर अनेकजण 'हिटलर हा कितीतरी दयाळू होता.. 'असं म्हणू लागतील. वास्तविक डॉ. इशी यानं दुसऱ्या महायुद्धात केलेल्या क्रौर्याची तुलना हिटलरच्या ऑशविझशीही होऊ शकत नाही. पण तरीही न्युरेंबर्ग खटल्यात डॉ. इशी याचा युद्ध-गुन्हेगार म्हणून उल्लेखदेखील झाला नाही.
कारण-
अमेरिकी औषध कंपन्यांनी त्याला शिताफीनं आपल्याकडं वळवलं. इतकंच नाही, तर अमेरिकेत त्याला आo्रयदेखील दिला. पुढे तो आणि त्याचे सहकारी औषध कंपन्यांसाठी काम करू लागले.
०
१९४२ साली अमेरिकेत जैविक अस्त्रनिर्मितीबाबतचा अहवाल तयार झाला. त्यानुसार अध्यक्ष रूझवेल्ट यांचे संरक्षणमंत्री हेन्री स्टिम्सन यांनी- अमेरिकेने जैविक, रासायनिक अस्त्रं बनवायलाच हवीत, असा आग्रह धरला. वास्तविक स्टिम्सन यांना माहीत होतं की, ही अस्त्रं किती भयंकर, अमानवी आहेत! परंतु तरीही ते ही अस्त्रं अमेरिकेने बनवायलाच हवीत, या मताचे होते. अध्यक्ष रूझवेल्ट मात्र त्याबाबत इतके उत्साही नव्हते. पर्ल हार्बरवरच्या हल्ल्यानं हादरलेल्या अमेरिकी प्रशासनातला एक गटदेखील या मताचाच होता. या सगळ्यांनी रूझवेल्ट यांचं मन वळवलं. या मतपरिवर्तनात सक्रिय सहभाग होता जॉर्ज मर्क यांचा. त्यानुसार पुढे वॉशिंग्टनपासून जवळच कॅम्प डेट्रिक इथं अमेरिकेचा अशा अस्त्रनिर्मितीचा कारखाना उभा राहिला.
त्यात महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या मर्क यांची त्याच नावाची औषध कंपनी आज जगातल्या बलाढय़ औषध कंपन्यांत गणली जाते.
याच कॅम्प डेट्रिक इथल्या जैविक अस्त्र केंद्रात महत्त्वाच्या संशोधनात मग्न असणारे डॉ. फ्रँक ओल्सन १९५३ सालच्या नोव्हेंबर महिन्यात न्यूयॉर्कमधल्या एका हॉटेलात अचानक मेलेले आढळले. त्यांचा मृत्यू त्यांच्या संशोधनाइतकाच गूढ होता. त्यावेळी त्यांनी आत्महत्या केली असं दाखवलं गेलं.
पण त्यांच्या मुलाचा त्यावर विश्वास बसेना. त्यानं त्यांच्या मृत्यूची चौकशी व्हायला हवी, ही मागणी लावून धरली. तो इतका इरेला पेटला, की त्यानं वडलांचं दफन केलेलं पार्थिव बाहेर काढलं. त्याचं पुन्हा शवविच्छेदन करवलं. तेव्हा त्यात नक्की झालं, की डॉ. ओल्सन यांचा खून झालाय आणि ती आत्महत्या दाखवण्याचा प्रयत्न केला गेलाय. त्यामुळे डॉ. ओल्सन यांच्या मृत्यूची खरी कारणं कळावीत म्हणून त्यांच्या मुलानं प्रयत्न सुरू केले.
तेव्हा हे प्रयत्न हाणून पाडण्यासाठी त्याही वेळी अमेरिकी सरकारात मंत्री असलेल्या तिघांनी प्रयत्न केले होते. हे तिघे म्हणजे-डोनाल्ड रम्सफेल्ड, डिक चेनी आणि थोरले जॉर्ज बुश. या प्रयत्नांमागचं कारण असं की, डॉ. ओल्सन हे एका खास रसायन निर्मितीच्या प्रयोगात गुंतले होते आणि त्यांच्यावरच त्या औषधाची चाचणी अमेरिकेची गुप्तचर यंत्रणा सीआयएनं घेतली होती. या औषधानं वरकरणी शरीरावर काहीही परिणाम होत नाही, पण मनावर मेंदूचं असलेलं सदसद्विवेकबुद्धीचं नियंत्रण निघून जातं. या रसायनानं पुढे पिढीच्या पिढी बरबाद केली.
ते रसायन म्हणजे आजही नशाबाजांचं आवडतं असलेलं 'लायसर्जिक अॅसिड डायमिथाईल अमाईड' होय! याचंच साधं-सोपं लोकप्रिय नाव- एलएसडी! त्यावर बंदी आहे. पण ती कागदावरच! 
०
गेल्या आठवडय़ात सर्वोच्च न्यायालयानं भारत सरकारला फटकारलं, की अनेक औषध कंपन्या आपल्या देशातल्या नागरिकांना गिनीपिग्ज म्हणून औषधांच्या चाचण्यांसाठी वापरत आहेत. तेव्हा काहीतरी करा. आता सर्वोच्च न्यायालयानंच दणका दिल्यामुळे त्याची बातमी झाली आणि काही जुजबी का होईना, तपशील बाहेर आला. त्यावरून दिसतं ते असं की, आपल्या देशात गेल्या काही वर्षांत किमान ८० जणांचा मृत्यू झालाय आणि जवळपास दीडशे भारतीय नागरिक गंभीर जायबंदी वा अपंग झालेत. आपण कशामुळे मेलो, हे मरताना त्या ८० पैकी एकालाही माहीत नव्हतं. आणि आपली ही अवस्था का झाली आहे, हे या दीडशेमधल्या एकालाही अजून माहीत नाही. वास्तविक अमेरिकेत असा नियम आहे की, औषधाची चाचणी करायची असेल तर रुग्णाला त्याची पूर्ण कल्पना द्यावी लागते. त्याच्याकडून 'ना हरकत पत्र' घ्यावं लागतं. सरकारलाही त्याची माहिती द्यावी लागते.
पण ही चैन पहिल्या जगातल्या o्रीमंतांसाठी! तिसऱ्या जगातल्या गरिबांचं मरण म्हणजे केवळ आकडाच तर असतो! तेव्हा सव्वाशे कोटींच्या भारत देशात इतकी माणसं दररोज मरत असतात, त्यातली काही अशी औषध चाचण्यांमध्ये मेली तर कुठे बिघडलं? असा विचार त्या कंपन्यांनी केला असेल तर त्यांचंही बरोबरच म्हणायला हवं.
गिनीपिग्जनी असंच मरायचं असतं!
सर्वोच्च न्यायालयानं त्याचीच तर जाणीव आपल्याला करून दिली आहे, हे आपल्या ध्यानात यावं यासाठीच हा प्रपंच. आपल्याला आपल्या गिनीपिग्जतेची जाणीव व्हावी यासाठी..!

loksatta Published: Sunday, January 20, 2013