Marathi Ayush Darpan

सलाम मराठी परंपरेला आणि महाराष्ट्राच्या मराठी मातीला

सलाम मराठी परंपरेला आणि महाराष्ट्राच्या मराठी मातीला
सलाम मराठी परंपरेला आणि महाराष्ट्राच्या मराठी मातीला

Wednesday, June 1, 2016

आरोग्य सूत्रम्

*आरोग्यसूत्रम् १*
दि. ३० मे २०१६

अन्नाद् भूतानि जायन्ते, जातानि अन्नेन वर्धन्ते ।
अद्यते अत्ति च भूतानि, तस्माद् अन्नम् तद् उच्यते ।। ... तैत्तिरीयोपनिषद्

आरोग्य ज्यावर अवलंबून आहे, असे घटक म्हणजे अन्न (आहार), विहार (वर्तन) आणि औषध होत.

या तीनही घटकांचा परस्पर सहयोगाने होणारा परिणाम म्हणजे आरोग्य होय. आपण बरेचदा केवळ 'आहार एके आहार' एवढाच मर्यादित विचार करतो; पण हेही खरे की रोग होईपर्यंत आहार हाच घटक सर्वाधिक महत्त्वाचा आहे. रोग झाल्यानंतर त्याच्या तीव्रतेनुसार औषध हा घटक अाधिक्याने विचारात घ्यावा लागतो. पण तोपर्यंत मात्र आहार हाच महत्त्वाचा मुद्दा आहे.

काश्यपसंहितेत *आहारो हि परमं भेषजम्* म्हणजे आहार हेच सर्वश्रेष्ठ औषध आहे, असे स्पष्ट विवेचन आहे.

विहार म्हणजे आपली दैनंदिन / ऋतु नुसार / व्याधिनुसार असणारी वर्तणूक होय. जसे; रोज स्नान करावे, हे निरोगी मनुष्यासाठीचे; तर ज्वर असताना स्नान करु नये, हे रोग्यासाठीचे आचरण होय. या दोन्हींचाही परिणाम स्वास्थ्य हा होय.

या वर्णनावरुन एव्हाना लक्षात आलेच असेल की, रोग होवू नये म्हणून आहार हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा असून, रोग झाल्यानंतर करावयाच्या आहार बदलांनाच *पथ्य* असे म्हणतात. (पथ्य - हा वेगळ्या लिखाणाचा विषय होईल.)

आयुर्वेदाव्यतिरिक्त अन्य शास्त्रात क्वचितच आहार (अन्न) या विषयाबद्दल विस्ताराने वर्णन असेल. आधुनिक आहार शास्त्र (modern dietetics) व आयुर्वेदीय आहारसिद्धांत यात काही मूलभूत भेद आहेत, ते ओघाने चर्चेत येतीलच..

आजच्या या प्रस्तावनेनंतर वर उल्लेख केलेल्या तैत्तिरीयोपनिषदामधील सूत्राचा अर्थ पाहू..

अन्नापासून समस्त भूतमात्रांची उत्पत्ति होते, त्यांची वाढ होते.
भूतमात्र ज्याचे सेवन करतात (अद्यते), आणि जे भूतमात्रांना खाते(!) (अत्ति); ते अन्न होय!

अन्न जसे प्राण्यांचे स्वास्थ्यरक्षक आहे, तसे शास्त्रविरुद्ध सेवन केले तर रोगकारक होवून प्राणिमात्रास मारक ठरते (प्राण्यांचेच भक्षण करते). समर्थ रामदास स्वामींनी *आपण खातो अन्नासी । अन्न खाते आपणासी ।।* यातून हेच सुचविले आहे.

आता शास्त्रानुसार किंवा शास्त्रविरुद्ध म्हणजे काय? याचे आकलन झाले म्हणजे आपल्याला आहार समजला, असे होईल.

(क्रमशः)

*वैद्य नीलेश कुलकर्णी*, पुणें
+९१-७७९८६२७८२३ / +९१-८८०५३३५५१२
vd.nilesh@gmail.com

आरोग्य सूत्रम्

* *आरोग्यसूत्रम्-२* *
दि. १ जून २०१६

आहार आणि विहार या दोघांचाही एकत्र विचार केला तर त्याला आयुर्वेदाने *“आचारिकम्”* असे संबोधले आहे. *आचारिकम् इति आहारविहाराख्यम् ।* सुश्रुतसंहिता सूत्रस्थानम् १६.१५ डह्लण

आहाराबरोबरच तितकाच महत्त्वाचा घटक म्हणजे “विहार”!

विहार म्हणजे शरीराच्या क्षेपण (धावन, गमन, प्लवन, इ.) इत्यादी होणाऱ्या चेष्टा होत. *विहारः अङ्गक्षेपणादिका चेष्टा ।* चरकसंहिता चिकित्सास्थानम् १५.२३९ चक्रपाणिदत्तः

आयुर्वेदाने विशेषतः आचार्य सुश्रुतांनी शरीराच्या कोणत्या हालचाली या नेहमीच पथ्यकारक / आरोग्यरक्षक असतात, याची एक यादीच दिली आहे.
१. ब्रह्मचर्य
२. निवातशयन
३. उष्णोदकस्नान
४. निशास्वप्न
५. व्यायाम
हे पाच प्रकारचे विहार हे एकान्ततः म्हणजे नेहमीच पथ्यकारक आहेत.

स्वास्थ्य टिकविण्यासाठी या गोष्टी नियमित आचराव्या अशा आहेत. त्याने शरीरातील दोषांची वाढ न होता, उलटपक्षी दोष समप्रमाणात राहून शरीरातील सप्तधातूंना बळ मिळून स्वास्थ्यलाभ होतो.

*ब्रह्मचर्य* - ब्रह्मतत्त्व जाणून घेण्यासाठी करावयाचे आचरण. यात सर्व वैयक्तिक, सामाजिक, इ. नीतिमूल्यांचा समावेश होतो. केवळ स्वस्त्रीशी प्रजा उत्पन्न करण्यापुरते शरीरसंबंध आणि अन्य समयी ब्रह्मतत्त्वाचे चिंतन, असे याचे शास्त्राला अपेक्षित असलेले स्वरूप आहे.

*निवातशयन* - दिवसा झोपू नये आणि रात्री जागरण करु नये; हा आयुर्वेदाचा नियम एव्हाना सर्वश्रुत झालेला नियम आहे. ही झोप सुद्धा जिथे वारे वहात नाहीत, साक्षात् अंगावर वारा येणार नाही, परंतु सुयोग्य वायुवीजन होते, अशा गृहात घ्यावी; असे यातून सुचवावयाचे आहे. हल्ली फॅन लावून अगदी फॅनखाली झोपणारे, ए.सी. लावून झोपणारे, याशिवाय कारमधून प्रवास करताना सर्रास ए.सी. लावणारे महाभाग आढळतात. परंतु एवढ्या मोठ्या प्रमाणात थंडाव्याचे सेवन करणे, आयुर्वेदानुसार वात वाढविण्यास कारणीभूत ठरते.

*उष्णोदकस्नान*- मुळात स्नान त्रिकाल करावे असे असले तरी किमान दिवसाच्या सुरुवातीला, सुख वाटले इतपत गरम पाण्याने करणे अपेक्षित आहे. अत्यंत कढत पाण्याने ही स्नान करणारी मंडळी आढळतात; त्यातही पुनः स्नानानंतर फॅनखाली उभे राहतात. हे प्रकार पुनः वात वाढविणारे आहेत.
याशिवाय, असेही लोक आढळतात की ज्यांनी आजपर्यंत कधीही उष्णोदकाने स्नान केलेले नाही. त्यांचे असे म्हणणे असते की कितीही थंडी असो मी थंड पाण्यानेच स्नान करतो. कालांतराने हे अतिरेकी प्रकार वातविकारांना कारणीभूत होतात.
स्नान करताना डोक्यावरुन मात्र फार गरम पाणी घेवू नये. खांद्याखाली मात्र सुखोष्ण असे गरम पाणी वापरावे. आचार्यांनी म्हणूनच केवळ स्नान असा शब्द न वापरता “उष्णोदकस्नान” असा शब्द वापरला आहे.

*निशास्वप्न*- दिवसभरात थकवा / शीण जावा व दुसरे दिवशी पुनः प्रसन्नपणे जाग यावी यासाठी रात्री किमान ७ ते ८ तास झोप होणे आवश्यक आहे. रात्री ९ वाजेपर्यंतच (खरे तर सूर्यास्तानंतर घन आहार घेवूच नये!!) हलका आहार घेवून जेवण ते झोपेची वेळ यात किमान दीड तास अंतर ठेवून मगच निद्राधीन व्हावे.

*व्यायाम*- शिस्तबद्ध पद्धतीने शरीर क्षमता वाढविण्यासाठी वाढविण्यासाठी केलेल्या हालचाली म्हणजे व्यायाम !
आम्ही रोज कामाच्या ठिकाणी खूप वेळा जिने चढ-उतार करतो, हाच आमचा व्यायाम! - हा मोठाच गैरसमज आहे. हा व्यायाम नसून श्रम होत. श्रम झाल्यास थकवा येतो तर व्यायामाने उत्साह वाढतो. ज्या व्यायामाने थकवा येतो, तो व्यायाम नसून श्रम आहेत, हे लक्षात घ्यावे.

यातील प्रत्येक मुद्द्याचा विस्तार शास्त्रांत बारकाव्यांसह मांडला आहे. तूर्तास एवढेच !

*वैद्य नीलेश कुलकर्णी*, पुणें
+९१-७७९८६२७८२३ / +९१-८८०५३३५५१२
vd.nilesh@gmail.com

Tuesday, May 31, 2016

तंबाखु सेवन एक दुष्टचक्र

# आयुर्वेदातुन आरोग्याकडे

 🍀 तंबाखु सेवन एक दुष्टचक्र ☘

तंबाखु सेवन हा भारतातील स्री पुरूष दोघांतही आवडीने चघळणारा जाणारा एक प्रमुख व्यसनी पदार्थ आहे. तंबाखु चघळल्याने कर्करोग होण्याचा धोका अत्याधिक असतो हा फार लांबचा विचार झाला.
             तंबाखु सेवनाने काहीही त्रास झाला नाही असे खाणारे लोक सांगतात. सोबतच सकाळी सुखकारक मलप्रवर्तन होते, पोट गच्च व्हायचे टाळले जाते, भुक लागते असे तंबाखुचे अनेक फायदे सांगितले जातात..
            आजपर्यंत तंबाखु खाण्याचा शरीरावर काय परिणाम झालाय याचे साधे परिक्षण म्हणजे तोंड ४ बोट सुखाने उघडते का हे पाहाणे होय.
            तंबाखु खाण्यारया लोकांत ते ३ किंवा २ किंवा त्याहीपेक्षा कमी उघडते हे प्रत्यक्ष स्वतः करून पाहीले तरी कळते त्यासाठी काही कागदी तपासणी करावयाची गरज नाही..
             शरीरातील सर्व क्रिया गती ह्या वाताशी संबधीत असतात. अशा ह्या वाताला विषवत गुणधर्म असलेल्या तंबाखुद्वारे प्रेरणा दिली जाते ती मग सकाळी सुखसारक मलप्रवर्तनासाठी असो वा जेवल्यानंतर पोट गच्च होऊ नये अन्नपचन नीट व्हावे याकरिता असो.
तंबाखु तात्काळ परिणाम न दाखवता कालांतराणे परिणाम दाखवते कारण ते तीव्र स्वरूपाचे विष नाही.
               मुखाची opening आकाशीय गुणधर्म कमी झाल्याने अन्नपचनची सुरूवातच तंबाखु खाणारया लोकांत बिघडवली जाते.. पुन्हा अन्नपचन होण्यासाठी व पोटाचा गच्चपणा टाळण्यासाठी तंबाखु जेवनानंतरही बडीशेप प्रमाणे खाल्ले जाते. असे तंबाखुचे दुष्टचक्र वर्षानुवर्ष चालते. आणि चक्राची गतीही वरचेवर वाढत जाते. तंबाखु नाही मिळाले तर वाताला प्रेरणा मिळत नाही. सुखकारक मलप्रवर्तनापासुन ते पोट गच्च राहणे, अन्नपचन नीट न होणे असे त्रास सुरू होतात..
        तंबाखुच्या दुष्टचक्रातुन जितके होईल तितके लवकर बाहेर पडावे. त्यासाठी योग्य आयुर्वेदीय सल्ला जवळच्या वैद्याकडुन घ्यावा..

वैद्य गजानन मॅनमवार
श्री विश्वसंस्कृती आयुर्वेदीय चिकित्सालय पंचकर्म केंद्र पावडेवाडी नाका नांदेड
Mob no -- 9028562102, 9130497856
( for what's up post send your request messege on above mob no or add 9028562102 what's up no in your group )

Tuesday, May 24, 2016

स्तनपान


आयुर्वेद कोश ~ स्तनपान !!
मातृत्व म्हणजे काय हे सांगता किंवा लिहिता येत नाही . ते अनुभावावाच लागतं . हे भाग्य आणि  समाधान पुरुषांना नाही . . असो !!  स्तनपान याबाबत समाजात अनेक समजुती आणि गैरसमजुती आहेत . यातील सर्वात दुर्दैवी अशी पद्धत म्हणजे 'सौंदर्याच्या कारणाने ' बालकांना स्तनपान न देणे . काय करावे अशा विचारांचे ? केवळ दुर्दैव अशा शब्दात याचे वर्णन करावे लागेल . . . आधुनिक विज्ञानानुसार बालकांना लगेच स्तनपान द्यावे असे मत आहे . आयुर्वेद मात्र ३ ते ४ दिवसा नंतर स्तनपान द्यावे असे सांगतो . . . अनेक लोक आमच्या बाळाच्या चांगल्या विकासासाठी काय करू असे विचारतात . . . कोणती औषधे घेऊ ? काय सप्लिमेंट देऊ याच्या 'इ शोधात ' असतात . अशा लोकांना माझे एकच सांगणे असते . . .
'' बाबारे . . घरचे वातावरण आनंदी ठेव ''
स्तनपान ही काही 'तांत्रिक ' गोष्ट नाही . म्हणजे आपण नळाखाली भांडे ठेवले आणि नळ सुरु केला की तुमची इच्छा असो वा नसो . तुम्ही आनंदी असा किंवा चिडलेले त्यातून पाणी येणारच . . अशी ही तांत्रिक क्रिया नाही . . यात भावनिक गुंतवणूक ही फार मोठ्या प्रमाणात असते .
'' स्नेहो निरन्तरस्य प्रवाहे हेतूरुच्यते ''
प्रेम हे नेहमी स्तन्याच्या उत्पत्तीस कारणीभूत असते . हे प्रेम आईला आपल्या अपत्या बाबत वाटणारे जितके महत्वाचे तितकेच घरात एकमेकाबद्दल असणारे आणि सर्वाना बालका बद्दल असणारे प्रेम महत्वाचे . त्यामुळे बाळाच्या वाढीसाठी इतर काही शोधत बसण्यापेक्षा घरी प्रेमाचे वातावरण ठेवावे हे महत्वाचे . (टीप - बालकास काही आजार असतील तर औषध योजनेची आवश्यकता असते . परंतु जेव्हा स्तनपानाचा विषय येतो तेव्हा 'आनंदी वातावरण ' हे 'प्रिस्क्राईब्ड ' आहे असे समजावे )
स्तनपान कसे करावे याचा विधी आयुर्वेदात वर्णीत आहे :-
१. मातेने उत्तम वस्त्रे धारण करावीत .
२. आपले तोंड पूर्व दिशे कडे करावे .
३. आपले स्तन पाण्याने चांगल्या पद्धतीने धुवून घ्यावेत .
४. प्रथम उजव्या स्तनातील थोडे दुध काढून टाकावे . असे दुध नाही काढले तर बाळास उलटी , खोकला , श्वास असे विकार होतात . हाच नियम डाव्या स्तनाच्या बाबत .
५. बालकाचे मुख पूर्वेकडे करून पुढील मंत्र म्हणून स्तनपान द्यावे .
मंत्र :-
''क्षीरनीर निधीस्तेSस्तु स्तनयो : क्षीरपूरक :
सदैव सुभगो बालो भवत्वेष महाबल :
पयो s मृतसमं पीत्वा कुमारस्ते शुभानने
दिर्घमायुरवाप्नोतू देवा : प्राप्यामृतं यथा ''
अर्थ :-क्षीरसागर तुझ्या स्तनाला क्षीर पुरवणारा असो . तुझे बालक पराक्रमी होवो . अमृतासारखे दुध पिवून बालक दीर्घायुषी होवो . जसे देव अमृत पिवून दीर्घायुषी झाले .
हा मंत्र बालकाच्या वडिलांनी म्हणावा आणि मंत्र संपे पर्यंत आईने स्तनास स्पर्श करावा असा निर्देश आहे . पण सध्याची धावपळ बघता आईने हा मंत्र म्हणायला हरकत नसावी !!
स्तनपान देत असताना बालकास नीट पद्धतीने धरणे आणि त्यास स्तनपान करणे सोपे जाईल याची काळजी घेणे हे महत्वाचे !!
आईचे दुध हे बालकास जीवन देणारे , शरीराची वाढ करणारे असे आहे . बालकांच्या हक्काच्या हक्का पासून त्यांना वंचित ठेवू नये ही विनंती !!!
वैद्य . अंकुर रविकांत देशपांडे
आयुर्वेद कोश
9175338585
(लेख कृपया लेखकाच्या नावासह व नाव न बदलता शेअर करावा . या लहानश्या कृतीने तात्त्विक आनंद व नैतिक समाधान मिळते)

Sunday, May 22, 2016

आजची आरोग्य टीप

🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹
        आजची आरोग्यटीप
🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹
आंघोळीनंतर काय ? भाग 9
प्रसन्नपणे आंघोळ झाली. छान मस्त कपडे परिधान केले. आता कुठे जायचं ?
देवघरात !
हं.
किमान 10 मिनीटं देवासमोर बसावं. त्याचं रूप आठवावं. त्याच्याशी एकरूप व्हावं.
त्याचंच सूक्ष्म रूप म्हणजे "मी" आहे हे जाणावे. हा सकारात्मक  अहं जागृत करावा.
कोऽहंचं उत्तर शोधण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करावा.
ते उत्तर सोऽहं आहे, या आनंदी अवस्थेत भानावर यावं, समोरच्या मूर्तीला साष्टांग नमस्कार घालावा.
*"देवा, तुझ्याच कृपेमुळे आतापर्यंतचा माझा प्रत्येक क्षण आनंदात गेलाय, यापुढेही तू मला आनंदात रहायला शिकव.*
*तू जी परिस्थिति निर्माण करतो आहेस, ती माझ्या हिताची आहे, हे समजून घ्यायला तूच मला मदत कर.*
*सुख किंवा दुःख काहीही असो, मला स्थिरबुद्धी बनव.*
*असेल त्या परिस्थितीत संधी निर्माण करण्याची दृष्टी मला तू दे.*
*या संधीचे सोने बनवण्याची माझी हिंमत कमी होऊ देऊ नकोस*
*शेवटपर्यंत माझे प्रयत्न कमी पडणार नाहीत, हे धैर्य तू मला दे.*
*तुझ्यावरचा माझा विश्वास किंचीतही हलू देऊ नकोस.*
*देवा, मला दुसरं काहीही नको.*
*हेची दान देगा देवा*
*तुझा विसर न व्हावा !"*
🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏
मनापासून केलेली अशी आर्त प्रार्थना "त्याच्या"पर्यत पोचते, यावर आपला विश्वास हवा, (नसल्यास निर्माण व्हायला हवा.) यालाच श्रद्धा म्हणतात. या श्रद्धेनेच अनेक रोग बरे होतात. हा अनेकांचा अनुभव आहे.
(... श्रद्धया हरिसेवनम् )
देवासमोरची ही दहा मिनीटे, या आत्म्याची त्या परमात्म्याशी झालेली भेट असते.
या अलौकीक भेटीला नंतर नंतर दहा मिनीटं सुद्धा लागत नाहीत, एक क्षणदेखील पुरेसा असतो.
( ....पातुं विष्णुपदामृतम् )
( उभा क्षणभरी...तेणे मुक्ती चारी)
 एकमेकांचा सहवास, सान्निध्य हे ऊर्जा प्रदान करणारे असते.
माहेरचा माणूस भेटल्यानंतर कित्ती उर्जावान होतो ना आपण ! खूप आनंद होतो ना !
लाईटचं बटन दाबल्यावर कसा लख्ख उजेड पडतो,
अगदी तस्सच वाटतं,
या जीवाला, शिवाला भेटल्यावर !!
*फक्त ही भेट घडवणं महत्वाचं असतं.*
वैद्य सुविनय दामले.
कुडाळ सिंधुदुर्ग  9673938021
23.05.2016.
🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹🌹

गव्हांकुर रस

आयुर्वेदातुन आरोग्याकडे
       🌾 गव्हांकुर रस 🌾
हल्ली विविध आजारांसाठी गव्हांकुर रस पिण्याचा प्रघात वाढत आहे. पाश्चात्यांचे अनुकरण श्रेणीतील आणखी एक प्रकार म्हणता येईल याला. गव्हांकुराला आयुर्वेदीय दृष्टीने पाहणे आवश्यकच कारण हा निसर्गनिर्मित पदार्थ व गव्हांकुर रस घेणारे लोकही आयुर्वेदाच्या नावाने पित असतात.
            गव्हांकुराचा गवतात म्हणजे तृणधान्यात समावेश होतो. क्षुद्रधान्याला तृणधान्य देखील म्हणतात. मनुष्य गहु, ज्वारी, तांदुळ, डाळ, फळे या बीज भागरूपी पदार्थांचा उपयोग खाण्यासाठी करतो. प्राण्याप्रमाणे कडबा, चिपाडे, गवताचा चोथा खाण्यासाठी वापरत नाहीत त्याचे कारण म्हणजे मनुष्याचे आतडे असे पदार्थ पचवण्यास असमर्थ अाहेत व मनुष्य रवंथ करणारा प्राणीही नाही.
              गवताचा रस हा आयुर्वेदीय शास्रानुसार स्वरस कल्पनेतील असल्याने  पचावयास अतिजड असतो आणि असा अतिजड रस मनुष्याला पचवावा लागतो. गवताच्या रसापेक्षा ज्याबीजभाग गव्हापासुन गवत बनते त्या गव्हापासुन बनलेल्या पीठावर अग्निसंस्कार करून पोळी स्वरूपात खाणे चांगले नाही का ?? हा प्रश्न मनाला पडायला हवा. कारण आजकाल supplyments चीच चलती आहे शरीरासाठी अत्यावश्यक असलेला गहु ज्वारी तांदुळ दुध तुप असा मुख्य आहार मुख्य प्रवाहातुन दिवसेंदिवस कमी होत आहे. याउलट  supplymentory lab made product मोठ्या संख्येने वाढत आहेत आणि खाल्लेही जातात. त्यामुळेच आजारी लोकांची संख्या वरचेवर बुलेट ट्रेन प्रमाणे वाढत आहे असे म्हटल्यास चुकिचे ठरू नये..
       गवत वा गवताचा रस खायचा प्यायचा की गहु ज्वारी तांदुळ दुध तुप दाळी भाज्या यासारखे बीज भागरूपी अन्नधान्यावर संस्कार केलेले पदार्थ खायचेत ते स्वतः च्या डोळस बुध्दीनेच ठरवावे.
     मुख्य आहार खाऊनही पोषण कमी पडत असेल तरच  supplymentory आहाराचा विचार करावा तोही निसर्गनिर्मित. Lab मध्ये बनविलेल्या कृत्रीम पदार्थाचा नव्हे..
            कारण निसर्ग निर्मित पदार्थ शरीरासाठी सहजसात्म्य होतात याउलट कृत्रीम पदार्थांवर जाठराग्नि, पांचभौतिक अग्नि, धात्वाग्नि यांचे संस्कार होत नसल्याने कृत्रीम supplymentory पदार्थ आपोआपच पचन न होता शरीराबाहेर पडतात. कृत्रीम पदार्थ खाण्याचे व शरीराबाहेर काढण्याचे विनाकारण कष्ट मानवी शरीराला घ्यावे लागते त्याद्वारे फायद्यापेक्षा नुकसानच अधिक होते..
वैद्य गजानन मॅनमवार
श्री विश्वसंस्कृती आयुर्वेदीय चिकित्सालय पंचकर्म केंद्र पावडेवाडी नाका नांदेड
Mob no-- 9028562102, 9130497856
For what's up post send your request messege on above mob no

Saturday, May 21, 2016

मिरची

# आयुर्वेदातुन आरोग्याकडे
           🌶  मिरची 🌶
कटुवीरा महातीक्ष्णा स्मृता ज्वालामुखी च सा |
कटुवीराग्निजननी बलासघ्नी रूचिप्रदा ||
हन्त्यजीर्णं विसुचीं च कुक्कुराखुविषं हरेत् ||
                                       कनोभट्ट
तापमान अर्धशतक पार करत असताना अतिप्रसिध्द लोकांकडुन हिरवी मिरची उन्हापासुन संरक्षणार्थ खाण्याचा सल्ला दिला जात आहे..antioxidants च्या नावाने..
           मिरची चे पर्यायी नावही महातीक्ष्णा अतितीक्ष्ण, ज्वालामुखी असे सांगितलेत. ही पर्यायी नावे मिरचीच्या गुणधर्मानुसारच सांगितली आहेत.
          आगोदरच सुर्य आकाशातुन आग ओकतो आहे तापमानाचे नविन नविन विक्रम मोडत आहेत. अश्या काळात हिरवी मिरची खाण्याचा सल्ला म्हणजे आगीत रॉकेल ओतल्या सारखेच आहे..
          जे पिंडी ते ब्रम्हांडी या न्यायाने सुर्याच्या उष्णतेमुळे जसे बाह्य वातावरणातील उष्णता वाढते त्याचप्रमाणे शरीरातील उष्णताही बाह्य वातावरणातील उष्णतेमुळे आपोआपच वाढते.. अशा उष्णतेच्या काळात बरेच लोकांत आपोआप तोंड येते हिरवी मिरची सोडा पण साधे एरवीही खाल्ले जाणारे तिखट पदार्थ ही खाण्यास त्रासदायक ठरतात.  हिरवी मिरचीच तर फार लांबचाच आहारीय पदार्थ ठरतो या काळात..
                    आयुर्वेदीय शास्रानुसार उन्हाळ्यात या गोष्टी टाळावयास सांगितल्यात 👇​👇​👇​
"" लवणाम्लकटुष्णानि व्यायामं च विवर्जयेत् "" |
उन्हाळ्यात मीठ आंबट तिखट रसाच्या गरम गुणात्मक पदार्थ टाळावेत वा अत्यल्प असावेत असे स्पष्ट शब्दात सांगितले आहे.
     
उन्हापासुन संरक्षण करण्यासाठी 👇​👇​👇​
स्वादु शीतं द्रवं स्निग्धमन्नपानं तदा हितम् || शीतं सशर्करं मन्थं... |
घृतं पयः सशाल्यन्नं भजन् ग्रीष्मे न सीदति ||
            गोड थंड द्रवबहुल स्नेहयुक्त, खडीसाखर युक्त जल, दुध तुप साळीचे तांदुळ यांचा नित्य उपयोग केला उन्हाळ्यातील त्रासापासुन बचाव संरक्षण करता येते.
            हिरवी मिरची खायचीय की दुध तुप खडीसाखर पन्है सरबता साखरे पदार्थ याचा स्वतः विचार करावा.
वैद्य गजानन मॅनमवार
श्री विश्वसंस्कृती आयुर्वेदीय चिकित्सालय पंचकर्म केंद्र पावडेवाडी नाका नांदेड
Mob no -- 9028562102, 9130497856
For what's up post send your request messege on above mob no

Friday, May 20, 2016

याला जबाबदार कोण ?


#घरोघरी_आयुर्वेद
याला जबाबदार कोण??
गेल्या महिन्यात एक रुग्णा आली होती. रुग्णा पित्त प्रकृतीची असून मासिक स्राव अत्यधिक प्रमाणात आणि सतत तोंड येणे अशी तिची तक्रार होती. दोन्ही लक्षणे पित्ताशी संबंधित असलेली होती.
आहार-विहाराची सखोल चौकशी नेहमीप्रमाणे केली. गेले सहा महिने रोज सकाळी २-३ चमचे गोमूत्र अर्क घेण्याची सवय. कोणी घ्यायला सांगितला असे विचारल्यावर उत्तर आले की 'अमक्या-तमक्या बाबा/बुवांच्या कुठल्यातरी मासिकात दररोज गोमूत्र अर्क घेतल्याने आरोग्य उत्तम राहते' असे एका 'गव्यचिकित्सकाने' लिहिले होते. या रोजच्या गोमूत्र अर्क प्राशनाशिवाय अन्य कोणतेही पित्त वाढवणारे कारण नव्हते. जेव्हापासून गोमूत्र घेणे सुरु केले त्याच्या अगदी पुढच्या महिन्यापासून हा सगळा त्रास सुरु होता. अगदी जुजबी औषधे देऊन आणि 'गोमूत्र अर्क' घेणे बंद करायला सांगून तिला परत पाठवले. इतका उन्हाळा असूनही या महिन्याच्या मासिक धर्मात काही त्रास नाही आणि तोंड येण्याची तक्रारही नाही. थोड्क्यात; रोजचे गोमूत्र अर्क प्राशन हे या तक्रारीचे मूळ होते. याला जबाबदार कोण?
आयुर्वेद लाख चांगला; पण वैद्यांच्या सल्ल्यानेच!! 'गव्यचिकित्सा' या गोष्टीचे सध्या पेव फुटत आहे. त्याबाबत तारतम्य बाळगणे अत्यावश्यक आहे. ही कोणतेही स्वतंत्र चिकित्सापद्धती नाही; आयुर्वेदाचाच भाग आहे तो. त्याला स्वतंत्र उपचार पद्धती समजण्याची चूक करू नका. मी स्वतः गेली पाच वर्षे गायींच्या क्षेत्रात काम करत आहे. अगदी उद्याच मी एका गव्यचिकित्सा परिषदेत भाषण करणार आहे. मला या सगळ्या प्रकारांविषयी संपूर्ण माहिती आहे. मात्र या क्षेत्रातील काहीजणांची वाटचाल भरकटते आहे. गोमूत्र कितीही उपयुक्त असले तरी औषध आहे; आहार नव्हे. ते उष्ण आहे; हमखास पित्त वाढवते. त्यामुळे ते पिताना वैद्यकीय सल्ला आवश्यकच आहे. आहार म्हणून दूध-तुपाचा रोज वापर करावा. गोमूत्राचा नव्हे.
सरटेशेवट; आयुर्वेदाबद्दल उठसूट कोणीही लिहू नये असे आम्ही वारंवार का सांगतो त्याचे हे आणखी एक बोलके उदाहरण. आपल्या आरोग्याची काळजी असेल तर अनायुर्वेदियांनी लिहिलेल्या 'आयुर्वेदात म्हटले आहे' या वाक्याच्या मायजालातून बाहेर या आणि आपल्या 'शुद्ध आयुर्वेदीय चिकित्सा देणाऱ्या' वैद्यांच्या सल्याशिवाय कोणतेही आयुर्वेदीय औषध घेऊ नका! 
© वैद्य परीक्षित शेवडे;
(श्रीव्यङ्कटेश आयुर्वेद- डोंबिवली)
संपर्क : ०२५१-२८६३८३५

Tuesday, May 17, 2016

तुमच्या मुलाला बोलण्याविषयी समस्या आहे का?

तुमच्या मुलाला बोलण्याविषयी समस्या आहे का?.....हा घ्या उपाय!!
तोतरेपणा, बोबडं बोलणं, जीभ जड असणे अशा विविध समस्या कित्येक लहान मुलांना भेडसावत असतात. कित्येकांना तर 'स्पीच थेरपी'चा उपयोग करूनही काही फायदा होत नाही. सारे उपाय थकल्यावर अशा मुलांचे पालक 'अखेरची आशा' म्हणून आयुर्वेदाकडे वळतात. आयुर्वेदात 'वाक्शुद्धिकर' म्हणजे वाणी शुद्ध करणारी काही औषधे सांगितली आहेत. त्यांचा वापर केल्यास अशा रुग्णांना उत्तम लाभ होतो हा आजवरचा प्रत्यक्षानुभव आहे.
मात्र या औषधी उपचारासहच मी आग्रही असतो ते मंत्र-उपचारासाठी. दचकू नका; मंत्रोपचार हा शब्द उच्चारताच लगेच काही कोणी बाबा-बुवा ठरत नाही. औषधी आणि मंत्र असे दुहेरी उपचार अनेक व्याधींत लाभदायक ठरतात. अर्थात; केवळ 'मंत्रानेच' व्याधी बरा होतो असे मत मांडणे योग्यही नाही आणि शास्त्रसंमतदेखील नाही. पण; मंत्रांचा उपयोग चिकित्सेला जोड-उपचार म्हणून केल्यास 'अधिकस्य अधिकं फलम्|' ठरते.
वाणीशुद्धि करणारा हा मंत्र म्हणजे दुसरे-तिसरे काही नसून आद्य शंकराचार्य रचित 'नर्मदाष्टक स्तोत्र' आहे. वाचकांसाठी हे स्तोत्र मुद्दाम देत आहे. त्यातील शब्दरचना नीट पहा. जिभेची काय बिशाद आहे न वळण्याची?!
सबिन्दुसिन्धुसुस्खलत्तरङ्गभङ्गरञ्जितं
द्विषत्सु पापजातजातकारिवारिसंयुतम् ।
कृतान्तदूतकालभूतभीतिहारिवर्मदे
त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥१॥
त्वदम्बुलीनदीनमीनदिव्यसम्प्रदायकं
कलौ मलौघभारहारि सर्वतीर्थनायकम् ।
सुमच्छकच्छनक्रचक्रचक्रवाकशर्मदे
त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥२॥
महागभीरनीरपूरपापधूतभूतलं
ध्वनत्समस्तपातकारिदारितापदाचलम् ।
जगल्लये महाभये मृकण्डसूनुहर्म्यदे
त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥३॥
गतं तदैव मे भवं त्वदम्बुवीक्षितं यदा
मृकण्डसूनुशौनकासुरारिसेवि सर्वदा ।
पुनर्भवाब्धिजन्मजं भवाब्धिदुःखवर्मदे
त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥४॥
अलक्षलक्षकिन्नरामरासुरादिपूजितं
सुलक्षनीरतीरधीरपक्षिलक्षकूजितम् ।
वसिष्ठसिष्टपिप्पलादिकर्दमादिशर्मदे
त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥५॥
सनत्कुमारनाचिकेतकश्यपादिषट्पदैः_
धृतं स्वकीयमानसेषु नारदादिषट्पदैः ।
रवीन्दुरन्तिदेवदेवराजकर्मशर्मदे
त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥६॥
अलक्षलक्षलक्षपापलक्षसारसायुधं
ततस्तु जीवजन्तुतन्तुभुक्तिमुक्तिदायकम् ।
विरञ्चिविष्णुशङ्करस्वकीयधामवर्मदे
त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥७॥
अहोऽमृतं स्वनं श्रुतं महेशकेशजातटे
किरातसूतवाडवेषु पण्डिते शठे नटे ।
दुरन्तपापतापहारिसर्वजन्तुशर्मदे
त्वदीयपादपङ्कजं नमामि देवि नर्मदे ॥८॥
इदं तु नर्मदाष्टकं त्रिकालमेव ये सदा
पठन्ति ते निरन्तरं न यान्ति दुर्गतिं कदा ।
सुलभ्य देहदुर्लभं महेशधामगौरवं
पुनर्भवा नरा न वै विलोकयन्ति रौरवम् ॥९॥
जेव्हा कुठल्याही 'स्पीच थेरपी'चा उगम झाला नव्हता तेव्हा आयुर्वेदीय औषधींसह याच 'स्पीच थेरपी'चा वापर कित्येक वैद्य यशस्वीपणे करत होते. आजही करतात. अर्थात; हे सारे श्रेय श्रीमद् भगवत्पाद आद्य शंकराचार्य यांचेच. आम्ही वैद्यगण केवळ निमित्तकारण. आजच आचार्यांची जयंती. आपल्याला वाचा दोष असो वा नसो; या स्तोत्राचे दैनंदिन पठण अवश्य करा.
© वैद्य परीक्षित स. शेवडे
(आयुर्वेदज्ञ- लेखक- व्याख्याते)
|| श्रीव्यङ्कटेश आयुर्वेद || डोंबिवली
०२५१-२८६३८३५
 
 

आपला आहार


                  आपला आहार

        कित्येकदा पोटभर खाऊनसुध्दा हातपाय गळणे, अशक्तपणा जाणवणे, रक्ताचे प्रमाण कमी होणे, उत्साह कमी होणे, केस गळणे, थकवा वाटणे अशी लक्षणे दिसतात. कारण आपल्या दैनंदिन आहारात पौष्टीकता, जीवनसत्वे, लोहतत्वादींचा ­रहास होत आहे. याकरिता पौष्टीक व संतुलित आहाराबाबत नेहमी तज्ञ डॉक्टरांचे मार्गदर्शन घ्यावे. 
महाराष्ट्रीयन जेवणाचा विचार केला तर अगदी परीपुंर्ण असा आपला आहार आहे. परंतु फॅशनच्या प्रवाहात हे मराठमोळे ताट दुर्लभ होत चालले आहे. वरण, भात, भाजी, पोळी, कोशिबिंर, ताक, कडधान्याच्या उसळी अशा सर्व विविधपदार्थानी पूर्वी आपले ताट भरलेले असायचे. त्यामूळे आपल्याला शरीरावश्यक सर्व घटक एका जेवणातून मिळत असत.

* दररोजच्या आहारामध्ये जास्तीत जास्त प्रमाणात हिरव्या पालेभाज्या जसे काकडी, टमाटर, गाजर, मुळा, पालक, मेथी, कद्दु, पत्तागोबी या भाज्या किंवा यांचा रस घ्यावा. शक्य असेल तर पालेभाज्या उकडून घ्याव्यात.


* सर्व प्रकारची फळे किंवा फळांचा रस पोटभरुन घ्यावा. 


* मोड आलेली मटकी, मुग, सोयाबीन, चवळी इत्यादी कडधान्ये खावे. 


* अधुन मधुन मलाई काढलेले दुध, ताजे ताक घ्यावे.


* कधी कधी मुगाच्या डाळीचे पाणी, मुगाच्या डाळीची खिचडी खावी. 


* तंतुमय पदार्थांचा अधिक वापर करावा. 

* खुप भुक लागत असेल तर चुरमुरे, लाह्रा हे कमी कॅलरीजचे पण लवकर पोट भरल्याची संवेदना देणारे पदार्थ खावेत. 


* दररोजच्या जेवणामध्ये घरी बनवलेले चांगले कडविलेले साजुक तुप एक चमचा या प्रमाणात खावे. 


* तसेच जेवणामध्ये गुळ व शेंगदाणे याचा देखील समावेश करावा. 


* याप्रमाणे दररोजच्या आहारामधील एक चपाती किंवा भात-भाकरी कमी करुन पालेभाज्या, फळे, फळांचा रस, कडधान्ये, ताक यांचा अवश्य समावेश करावा. 


* आहारातील गोड पदार्थ, डालडा, शिळे अन्न, बेकरीचे पदार्थ, दररोजचा मांसाहार, किंवा दररोजचे हॉटेलमधील जेवण इत्यादी गोष्टी बंद करावे. 


या प्रमाणे सर्वसमतोल, सर्वसमावेशक असा नैसर्गिक आहार घेतल्याने शरीरावर कुठल्याही प्रकारचे दुष्परिणाम न होता आपल्या शरीराची रोगप्रतिकारक क्षमता वाढते. 


धन्यवाद.
डॉ. कविता पवन लड्डा
लड्डा आयुर्वेदिक चिकित्सालय
विविध आजारांसाठी आयुर्वेदिक औषधोपचार व पंचकर्म उपलब्ध.
पद्मा नगर, बार्शी रोड,
लातूर. ०२३८२ २२१३६४
 
 
 

Visit Our Page